تور گاوبانگی؛ طبیعتگردی یا مزاحمت برای حیاتوحش؟
تماشای مرالها در دل جنگلهای هیرکانی با کابوس گردشگری بیضابطه روبهرو شده و حضور گسترده آفرودسواران و گروههای گردشگری در پی شنیدن بانگ گاوبانکی در سالهای اخیر نه تنها آرامش این گونههای ارزشمند جانوری را بر هم زده بلکه زنجیره تولیدمثل آنها را نیز با خطر مواجه کرده است.
جنگلهای هیرکانی در واپسین روزهای تابستان حالوهوای دیگری پیدا میکنند و سکوت سنگین جنگل گاه با بانگ بلند و کشیده مرالهای نر شکسته میشود. صدایی که از دل درختان میپیچد و نشانه آغاز یکی از حساسترین فصلهای زندگی این غولهای هیرکانی است که در آن مرالها برای جفتیابی و حفظ قلمرو به رقابت میپردازند و نرها با بانگهای پیدرپی، قدرت و حضور خود را به رخ رقیب میکشند.
پشت این آوازهای پرطنین، طبیعت روی دیگری هم دارد. مرالها در این روزها بیش از همیشه درگیر غریزه جفتگیری هستند و همین موضوع آنها را در برابر تهدیدهای انسانی آسیبپذیرتر میکند. کافی است صدای بانگ یک مرال به گوش شکارچی برسد آن وقت همان صدایی که باید بخشی از چرخه طبیعی جنگل باشد، میتواند مسیر یک شکار را برای متخلفان هموار کند.
مرال یا گوزن قرمز که به عنوان سلاطین هیرکانی شناخته میشوند یکی از شاخصترین گونههای جانوری جنگلهای هیرکانی و از ارزشمندترین پستانداران حیات وحش گلستان هستند که بقای آن فقط به حفظ چند راس گوزن در دل جنگل خلاصه نمیشود بلکه بخشی از سلامت و پویایی زیستبوم جنگلی است از این رو فصل گاوبانگی برای محیطبانان نیز فصلی متفاوت است و با تلاش مضاعف، حضورشان در زیستگاهها پررنگتر میشود تا بانگ مرالها بیآنکه به نشانی برای شکارچیان تبدیل شود در امنیت جنگل طنینانداز بماند.
در گلستان از ارتفاعات جهاننما تا پهنههای جنگلی پارک ملی گلستان همزمان با آغاز گاوبانگی، چادرهای موقت محیطبانی در نقاط حساس برپا میشود و گشتهای حفاظتی افزایش مییابد تا با ایجاد آرامش در زیستگاه از شکار غیرمجاز این گونه با ارزش جلوگیری و فرصتی امن برای طی شدن دوره جفتگیری و زادآوری آن ایجاد شود.
گرچه گاوبانگی شاید تنها چند هفته از تقویم طبیعت را به خود اختصاص دهد اما برای آینده جمعیت مرالها فصل تعیینکنندهای است که در آن هر صدای شلیک میتواند با برداشتن فرصت تولیدمثل و زایش، بیش از یک حیوان را از جنگل بگیرد.
با وجود اهمیت بالای زاد و ولد غولهای هیرکانی در فصل گاوبانکی و ضرورت برقراری امنیت و آرامش در این بازه زمانی، پدیدهای که طی سالهای اخیر رواج یافته حضور تورهای گاوبانکی در جنگلهای هیرکانی است که در کنار این تورها، آفرودسواران و برخی گروههای طبیعتگرد نیز در روزهای گاوبانگی راهی زیستگاه مرالها میشوند.
از سویی دیگر رفتوآمد گروهی، صدای خودرو و آفرود، نورافکنی شبانه و تلاش برای نزدیک شدن به محل بانگزنی ضمن بر هم زدن آرامش حیوان در حساسترین دوره زندگیاش، محل تجمع مرالها را هم آشکار میکند و بستر را برای سودجویی متخلفان و شکارچیان هموارتر میکند.
در کنار این مسائل، رفتارهایی مانند تقلید صدای مرال برای تحریک حیوان و کشاندن آن به محل حضور گردشگران میتواند پیامدهای جدیتری داشته باشد. مرال نر با شنیدن بانگ رقیب به آن واکنش نشان میدهد و اگر این صدا ساختگی و از سوی انسان ایجاد شده باشد حیوان ممکن است بخشی از انرژی خود را صرف یک رقابت بیهدف کند و تکرار این مزاحمتها باعث اضطراب، جابهجایی حیوانات و برهم خوردن روند طبیعی جفتگیری خواهد شد.
استاد دانشگاه و مدیر گروه محیط زیست دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان بر محدود کردن حضور افراد غیرضروری در زیستگاه مرالها در این دوره تاکید دارد و معتقد است: آرامش، مهمترین نیاز زیستگاه در فصل گاوبانگی است و به همین دلیل با حضور گروههای طبیعتگردی و سازمانهای مردمنهاد برای مشاهده این پدیده موافق نیست.
حسین وارستهمرادی افزود: به عنوان یک متخصص محیط زیست و مدیریت حیات وحش، موافق بازدید NGOها و حضور افراد در فصل گاوبانگی نیستم.
طی سالهای اخیر مشاهده گاوبانگی به یکی از جذابیتهای طبیعتگردی تبدیل شده و برخی افراد و شرکتهای گردشگری با هدف مشاهده این پدیده راهی زیستگاه مرالها میشوند که این استاد دانشگاه درباره پیامدهای رفتاری آن هشدار میدهد و معتقد است؛ حضور تورهای گاوبانکی میتواند آسیب رفتاری ایجاد کند.
به گفته وی گاوبانگی فصل جفتگیری مرالها است و محیط باید ساکت و آرام باشد و این آرامش و سکوت معمولا با حضور افراد و طبیعتگردان محقق نمیشود. مرالها در فصل جفتگیری، بیش از هر زمان دیگری درگیر رفتارهای مرتبط با جفتیابی، رقابت میان نرها و حفظ قلمرو هستند لذا هر عامل بیرونی که آرامش زیستگاه را بر هم بزند، میتواند روند طبیعی این دوره را تحت تاثیر قرار دهد.
وارستهمرادی حتی آموزشدیده بودن افراد حاضر در منطقه را نیز دلیلی کافی برای موافقت با حضور آنها نمیداند و معتقد است؛ در این دوره، اصل بر حذف حضورهای غیرضروری است.
وی متذکر شد: حتی حضور افراد آموزشدیده نیز کمکی نمیکند و معتقدم کاری از دست آنها برنمیآید. من موافق حضور دو دسته از افراد هستم؛ یکی محیطبانانی که نقش حفاظتی دارند و در این فصل چادرهای گاوبانگی را برپا میکنند و دیگری پژوهشگران و دانشجویانی که به دنبال انجام فعالیتهای پژوهشی هستند و حضورشان برای کار علمی الزامی است.
این استاد دانشگاه افزود: اینکه ۱۰ تا ۵۰ نفر از گردشگران و سمنهای محیط زیستی صرفا با هدف تماشای گاوبانگی در جنگل حضور پیدا کنند هیچ توجیهی ندارد. به جای این افراد بهتر است از ظرفیت جوامع محلی و مردم ساکن در اطراف پارک ملی گلستان استفاده شود و با آموزش این افراد، آنها را در امر حفاظت دخیل کرد.
فصل گاوبانگی از سوی دیگر برای مرالها دورهای است که کاهش توجه به محیط اطراف میتواند آنها را در برابر تهدیدهای انسانی آسیبپذیرتر کند همین ویژگی، حضور نیروهای حفاظتی را در این مقطع ضروریتر میکند.
وارستهمرادی با اشاره به این موضوع گفت: از آنجا که در فصل گاوبانگی توجه گوزنهای مرال به محیط اطراف کم میشود، احتمال صید و شکار توسط متخلفان و شکارچیان افزایش مییابد بنابراین حضور محیطبانان در منطقه الزامی است تا جلوی شکار گرفته شود.
به اعتقاد این استاد دانشگاه؛ نمیتوان برای تاثیر حضور گردشگران و طبیعتگردان در این دوره یک عدد یا درصد مشخص تعیین کرد چراکه شرایط زیستگاه، تعداد افراد، مدت حضور، میزان سر و صدا و نوع رفتار آنها میتواند در میزان اثرگذاری نقش داشته باشد با این حال هرچه حضورهای غیرضروری کمتر باشد امکان حفظ آرامش زیستگاه بیشتر خواهد بود.
وی توضیح داد: وقتی مرالها در فصل گاوبانگی دچار تغییرات رفتاری شوند معمولا تعدادی از مرالهای ماده جفتگیری نمیکنند و عملا بخشی از جمعیت فعال برای جفتگیری کنار گذاشته میشود البته این به معنای قطع شدن کامل روند تولیدمثل نیست اما به دلیل استرسهای موجود در آن سال ممکن است جفتگیری و زایمان انجام نشود و در نتیجه درصدی از جمعیت مرالها برای تولیدمثل کنار گذاشته شود.
با وجود همه این نگرانیها، تصویر جمعیتی مرالها در گلستان از نگاه این استاد دانشگاه نگرانکننده نیست. وی وضعیت جمعیتی این گونه را پایدار توصیف میکند اما تاکید دارد که پایداری فعلی نباید به کاهش سطح حفاظت منجر شود و حفاظت باید شدیدتر صورت بگیرد.
به گفته وی؛ شرایط فعلی مرال را نمیتوان با گونههایی مانند یوزپلنگ یا گوزن زرد از نظر سطح نگرانی جمعیتی یکسان دانست.
وی یکی از عوامل همیشگی تهدید مرالها را جذابیت این گونه برای شکارچیان عنوان کرد و افزود: جثه بزرگ مرالها و هزینه بالایی که مردم برای استفاده از گوشت این حیوان میپردازند، همیشه متخلفان را وسوسه میکند تا دست به شکار بزنند.
چند هزار هکتار برای یک محیطبان
پایداری جمعیت یک گونه به معنای بینیازی از امکانات حفاظتی نیست. یکی از چالشهایی که وارستهمرادی بر آن دست میگذارد فاصله میان گستردگی مناطق تحت مدیریت محیط زیست و تعداد نیروهایی است که باید از این عرصهها حفاظت کنند چالشی که در منطقه وسیعی مانند پارک ملی گلستان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وی درباره وضعیت امکانات حفاظت از مرالها گفت: کمبود همیشه وجود دارد. در حال حاضر مهمترین و اصلیترین کمبود، وسایل نقلیه و مهمتر از آن، کمبود محیطبان است.
مدیر گروه محیط زیست دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان ادامه داد: در حال حاضر در همه مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست به ویژه پارک ملی گلستان محیطبان کافی وجود ندارد. با توجه به اینکه محیطبانان روزهایی در هفته مرخصی و روزهایی در ماموریت هستند، با احتساب شیفت و مرخصی، چیزی به نام محیطبان در این منطقه نمیماند و چندین هزار هکتار سهم هر محیطبان میشود که باید از این مناطق حفاظت کند که چنین شرایطی فشار زیادی بر نیروهای محیطبانی وارد میکند و حفاظت از عرصههای وسیع طبیعی با نیروی محدود را به کاری سخت و طاقتفرسا تبدیل کرده است.
فرهنگسازی؛ حلقه مفقوده اکوتوریسم
فعال محیط زیست که هر ساله در فصل گاوبانکی برای کمک به محیطبانان فعالیت دارد نیز بیان کرد: حفاظت مشارکتی در فصل گاوبانگی حدود ۱۰ سال است که اجرا میشود و افراد مطلع و دغدغهمند در قالب گروههای کوچک و زیر نظر سرگروههای مجرب و محلی به عنوان چشم و گوش محیطبانان در حفاظت از زیستگاه مرالها مشارکت میکنند که با توجه به وسعت مناطق و کمبود نیروی محیطبان شکل گرفته و افراد برای حضور در آن از فیلترهای مشخصی عبور میکنند.
به گفته طاهر سعدیزاده مرالها در فصل گاوبانگی به کوچکترین مزاحمت انسانی حساس هستند و اختلال در آرامش زیستگاه میتواند روند طبیعی تولیدمثل آنها را تحت تاثیر قرار دهد از سوی دیگر مشاهده مرال در این فصل برای شکارچیان نیز آسانتر است و برخی متخلفان با تقلید صدای مرال، حیوان را به سمت خود میکشانند و شکار میکنند.
سعدیزاده با انتقاد از رواج تورهای پرجمعیت طبیعتگردی در جنگلهای هیرکانی معتقد است؛ هنوز فرهنگ اکوتوریسم در کشور به شکل درست نهادینه نشده و گاهی طبیعتگردی به حضور گروههای ۶۰ تا ۷۰ نفره، برپایی آتش، پختوپز، موسیقی و نور در دل جنگل تبدیل میشود که در فصل حساس گاوبانگی فشار بیشتری بر زیستگاه وارد میکند.
این فعال محیط زیست تاکید دارد ابتدا باید بقای گونهها و الزامات حفاظتی تضمین شود و پس از آن، اکوتوریسم متناسب با ظرفیت طبیعت توسعه پیدا کند.
پژوهشگر محیط زیست نیز معتقد است فصل گاوبانگی اگرچه دورهای حساس برای مرالها است اما این حساسیت نباید به معنای قطع کامل ارتباط مردم با طبیعت باشد.
رمضانعلی قائمی در گفتوگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: نیروهای محیط زیست در فصل گاوبانکی در زیستگاههای مرالها مستقر میشوند و در کنار آنها، فعالان محیط زیست و افراد آموزشدیده نیز در قالب حفاظت مشارکتی و با هماهنگی و نظارت در گشت و پایش مناطق حضور پیدا میکنند.
این فعال محیط زیست در عین حال میان این حضور هدفمند و تورهای گردشگری تفاوت جدی قائل است. از نگاه این پژوهشگر محیط زیست اگر افراد حاضر در طبیعت شناخت کافی از گونههای جانوری و حساسیت زیستگاه داشته باشند و تعداد آنها نیز متناسب با ظرفیت منطقه باشد، حضورشان لزوما تهدید محسوب نمیشود و حتی میتواند به افزایش شناخت و علاقه مردم به حفاظت از حیات وحش کمک کند.
قائمی ادامه داد: نگرانی زمانی آغاز میشود که بدون آموزش و نظارت، گروههای پرجمعیت وارد زیستگاه شوند و سر و صدا و رفتوآمد، آرامش منطقه را بر هم بزند.
به گفته قائمی؛ نمیتوان نسخه ممنوعیت کامل برای همه پیچید اما نمیتوان هم به نام طبیعتگردی، ظرفیت زیستگاه را نادیده گرفت. حضور کنترلشده و آگاهانه میتواند بخشی از راه حفاظت باشد در حالی که ورود گروههای بزرگ و بیضابطه بهویژه در فصل گاوبانگی، ممکن است همان طبیعتی را تحت فشار قرار دهد که گردشگران برای دیدنش راهی جنگل شدند.
در نهایت دستگاه متولی حفاظت از حیات وحش درباره حضور تورهای گاوبانکی در دل طبیعت موضع روشنتری دارد و صراحتا اعلام کرده در فصل گاوبانگی، زیستگاه مرالها جای گردشگری نیست.
قدیر حسنزاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به شنیدن اولین بانگ گاوبانکی از ۱۲ شهریور گفت: ورود گردشگران و طبیعتگردان به مناطقی که مرالها در آن حضور دارند با هدف حفظ آرامش زیستگاه و جلوگیری از اختلال در روند جفتگیری ممنوع است و این ممنوعیت از سال گذشته در حاشیه بازدید رییسکل دادگستری گلستان و دادستانی مرکز استان از منطقه حفاظتشده جهاننما نیز پیگیری شده است.
در کنار محدودیت ورود گردشگران، برنامه حفاظت از زیستگاههای مرال نیز تقویت شده و در کنار تشکیل پلیس انفال با مشارکت منابع طبیعی، محیط زیست و نیروی انتظامی برای کنترل ورودیهای منطقه حفاظتشده جهاننما با استقرار نیروهای حفاظتی اقدام شده است. همچنین برپایی چادرهای گاوبانگی در پارک ملی گلستان و دیگر زیستگاههای مرال و استفاده از ظرفیت افراد آموزشدیده و تشکلهای مردمی از دیگر اقدامات محیط زیست برای حافظت از سلاطین هیرکانی در فصل گاوبانکی اعلام شده است.
حسنزاده با اشاره به تجربه سالهای گذشته معتقد است؛ افزایش حضور نیروهای حفاظتی عملا امکان نزدیک شدن شکارچیان به زیستگاه را کاهش میدهد.
مدیرکل محیط زیست گلستان وضعیت جمعیت مرالها در گلستان را مطلوب خواند و توضیح داد: بر اساس آخرین سرشماری و ارزیابی انجامشده، جمعیت مرالهای استان حدود هزار و ۲۰۰ راس برآورد شده است.
حسنزاده همچنین به استفاده از ظرفیت تشکلهای مردمنهاد و علاقهمندان آموزشدیده محیط زیست برای تقویت حفاظت از زیستگاهها اشاره کرد و گفت: با توجه به کمبود نیروی انسانی از ظرفیت تشکلهای مردمی که توانایی کمک به امر حفاظت دارند، استفاده میکنیم. افراد علاقهمند پس از ثبت مشخصات و انجام اهلیتسنجی میتوانند در چارچوب مشخص با محیط زیست همکاری کنند و زمانبندی حضور آنها نیز از سوی اداره کل تعیین میشود.
به گفته وی؛ استفاده از ظرفیت تشکلهای مردمنهاد و علاقهمندان آموزشدیده محیط زیست برای حفاظت از زیستگاهها در پارک ملی گلستان به طور کامل در حال اجرا است و در منطقه حفاظتشده جهاننما نیز پیگیریهای لازم انجام شده است.
رئیس کل دادگستری استان گلستان هم با تاکید بر ممنوعیت برگزاری تورهای طبیعتگردی در مناطق حفاظتشده استان، گفت: هیچ دستگاهی حق صدور مجوز برای ورود تورهای گردشگری و طبیعتگری به زیستگاه گوزنهای قرمز در فصل گاوبانگی را ندارد.
محمود اسپانلو گفت: برگزاری تور طبیعتگردی در مناطق حفاظتشده گلستان در طول سال، بهویژه در فصل گاوبانگی، ممنوع است و اداره کل حفاظت محیط زیست بهعنوان متولی حفاظت از این مناطق، باید از ورود تورهای گردشگری به زیستگاه گوزنهای قرمز در جنگلهای هیرکانی جلوگیری کند.
وی افزود: فصل گاوبانگی از حساسترین دورههای زیستی گوزنهای قرمز است و حضور گردشگران و تورهای طبیعتگردی در زیستگاه این گونه، میتواند سبب ایجاد استرس و اختلال در روند طبیعی زادآوری و رفتارهای زیستی این حیوانات شود.
رئیس کل دادگستری گلستان تاکید کرد: هیچ دستگاهی حق ندارد برای برگزاری تورهای طبیعتگردی در مناطق حفاظتشده و زیستگاههای گوزن قرمز در فصل گاوبانگی مجوز صادر کند .
