جنجال آهنگ «ابی» در برنامه صحنه ؛ چه جرمی رخ داده است؟
رئالیتی‌شوی «صحنه» هنوز پخش نشده، اما پیش از آغاز در مرکز بحث قرار گرفته است. این برنامه با اجرای فرزاد فرزین، صد داور و کاپیتانی محمد علیزاده از دوشنبه ۹ آذر به‌صورت اختصاصی از فیلیمو پخش می‌شود.
سازنده‌اش حامد جوادزاده است، همان که پیش‌تر «صداتو»، «ممیزی» و «زابیواکا» را ساخته و می‌گوید طراحی و پیش‌تولید «صحنه» حدود دو سال طول کشیده است.
این پروژه راه ساده‌ای تا اینجا نیامده: پیش‌تر خبر رسید که برنامه پس از ضبط بخش عمده‌اش، که قرار بود از هفته‌ی دوم مهر پخش شود، متوقف شده و این توقف هم‌زمان با مشکلات مالی اسپانسرش بوده است.
آنچه بحث را داغ کرد، انتشار ویدیویی از ورود فرزاد فرزین به استودیوست. جمعی از زنان و مردان هنرمند و شناخته شده حاضر در استودیو با ورود او ترانه خاطره‌انگیز «قصه عشق» ابی را همخوانی می‌کنند.
واکنش‌ها یکدست نبود. بخشی از کاربران پرسیدند چرا شنیدن آثار ابی سال‌ها دردسر داشت و حالا یک جمعیت مختلط با رهبری فرزین با او همخوانی می‌کند.
یک رسانه این شروع را «عجیب» خواند و ترانه را «وطن‌فروشی» نامید. برخی هم دکور را شبیه یک برنامه‌ی روسی دانستند و گروهی خواهان برخورد شدند.
با این همه، به نظر من آنچه در این ویدیو دیده می‌شود نه خطاست و نه خلاف. همخوانی جمعیت با ورود مجری، لحظه‌ای صمیمی و تأثیرگذار است و برای آغاز برنامه‌ای که می‌خواهد خودش را در بازار شلوغ نمایش خانگی معرفی کند، انتخابی هوشمندانه.
ترانه‌ای آشنا، چهره‌ای محبوب و جمعیتی که از سر میل می‌خواند، ترکیبی است که کمتر مخاطبی را بی‌تفاوت می‌گذارد.
مضمون «قصه عشق» هم، تا آنجا که شنوندگان می‌شناسند، هیچ محتوای ممنوعه یا ناپسندی ندارد. اصل بدیهی نقد این است که اثر را از روی محتوایش بسنجیم، نه از روی نام کسی که آن را خوانده.
دو ایراد جدی‌تر را باید جداگانه پاسخ داد. اول اینکه آثار این خواننده در چند دهه‌ی گذشته مجوز پخش رسمی در ایران نداشته است و پس حضورشان در برنامه‌ای مجوزدار پرسش‌برانگیز است. این نکته درست است، اما نشانی‌اش اشتباه است.
اگر معیارها در عمل یکدست نیستند، ایراد متوجه نهادهایی است که آن‌ها را تعیین می‌کنند، نه برنامه‌ای که ترانه‌ای آشنا را همخوانی کرده است. منتقد منصف باید از مسئولان معیار روشن و عمومی بخواهد، نه اینکه هر بار تازه‌ترین اثر را به خاطر خلأ آن معیار محاکمه کند.
دوم اینکه این شروع یک جنجال حساب شده برای جلب توجه بوده است. احتمالاً تا حدی همین‌طور است و ایرادی هم ندارد. شروع هر برنامه‌ای طراحی می‌شود تا نگاه‌ها را بگیرد.
آنچه مهم است این است که توجه با چه چیزی جلب شده: با توهین یا ابتذال، یا با لحظه‌ای که جمعیت از سر میل و خاطره با هم می‌خواند. دقیقا این بار از نوع همراهی با خاطره جمعی چند نسل است.
نکته‌ای که در همین ویدیوها به چشم می‌آید، شباهت روشن دکور و ساختار «صحنه» به برنامه‌ی استعدادیابی «All Together Now» بی‌بی‌سی است، با همان فضای صد داور حاضر در سالن.
در نسخه‌ی اصلی، این صد نفر پیش از ضبط همه‌ی ترانه‌ها را یاد می‌گیرند و نمی‌دانند چه کسی برای خواندنشان وارد می‌شود. این قالب بین‌المللی است و نسخه‌های محلی آن در کشورهای بسیاری از جمله روسیه، آلمان، ایتالیا و فرانسه ساخته شده است.
برنامه‌ی استعدادیابی «All Together Now»
شاید همین هم باعث شده که برخی کاربران دکور را شبیه یک برنامه‌ی روسی بدانند. قالب‌های موفق همیشه سفر می‌کنند و این نه عیب است و نه افتخار.
اینکه «صحنه» این قالب را با امتیاز رسمی گرفته یا نه، در گزارش‌هایی که دیده‌ام روشن نیست. اما فرق مهمی هم دیده می‌شود: در نسخه‌ی بریتانیایی انتخاب شرکت‌کنندگان برای همه باز است و از تازه‌کار تا حرفه‌ای در آن حاضر می‌شوند، در حالی که مدیر محتوای «صحنه» می‌گوید این برنامه استعدادیابی نیست و رقابتی است میان هنرمندانی که پیش‌تر مسیر خود را در موسیقی آغاز کرده‌اند.
باید به سازنده هم اشاره کرد. جوادزاده با «صداتو» نشان داده است که می‌داند چگونه مخاطب را پای برنامه نگه دارد و ضرباهنگ درست را پیدا کند.
«صحنه» پیش از پخش توانسته نگاه‌ها را به خود جلب کند، و در رقابت پرازدحام رسانه‌ای، این بخش مهمی از کار است. اما قضاوت نهایی با خود برنامه است: انتخاب شرکت‌کنندگان، کیفیت داوری، و اینکه قالبی که از بیرون آمده در دست سازنده‌ی ایرانی چه رنگ و چه روایتی پیدا می‌کند.
حال باید دید روند آن چگونه خواهد بود. تا آن روز، بهتر است درباره‌ی «صحنه» از روی آنچه نشان داده حرف بزنیم، نه از روی آنچه قرار است نشان بدهد.
