ریشه‌های تاریخی و فرهنگی خشونت علیه زنان
در طول تاریخ، بسیاری از جوامع بر اساس ساختارهای مردسالارانه شکل گرفته‌اند؛ ساختارهایی که در آن مرد جایگاه تصمیم‌گیرنده، صاحب قدرت و مرجع اقتدار بوده و زن اغلب در موقعیت تابع، وابسته و محدود به نقش‌های از پیش تعیین‌شده قرار گرفته است.
شناخت و تبیین خشونت علیه زنان، مستلزم رویکردی بوم‌شناختی و چندبعدی است. به اعتقاد من، برای شناخت ریشه‌های خشونت علیه زنان نمی‌توان صرفا به رفتارهای فردی مردان یا مشکلات خانوادگی و اجتماعی امروز نگاه کرد. این پدیده ریشه‌های عمیق تاریخی، فرهنگی، اجتماعی دارد و در طول نسل‌ها بازتولید شده است.
در طول تاریخ، بسیاری از جوامع بر اساس ساختارهای مردسالارانه شکل گرفته‌اند؛ ساختارهایی که در آن مرد جایگاه تصمیم‌گیرنده، صاحب قدرت و مرجع اقتدار بوده و زن اغلب در موقعیت تابع، وابسته و محدود به نقش‌های از پیش تعیین‌شده قرار گرفته است. بخشی از این نگرش‌ها در سنت‌های فرهنگی و باورهای اجتماعی ما نیز رسوخ کرده و به‌تدریج به امری طبیعی و پذیرفته‌شده تبدیل شده است.نکته مهم دیگر، نقش ادبیات و میراث فرهنگی در شکل‌گیری و انتقال و حتی بازتولید این نگاه‌هاست.
ما گاهی میراث ادبی کلاسیک خود را صرفا از منظر زیبایی‌های زبانی و هنری بررسی می‌کنیم، در حالی که این آثار حامل مجموعه‌ای از نگرش‌های اجتماعی و فرهنگی زمانه خود نیز هستند. در بخشی از این ادبیات، زن با صفاتی مانند فریبکاری، بی‌خردی، ناپایداری، فرودستی، احساس‌گرایی و ناتوانی توصیف شده و گاه تحقیر زنان یا محدود کردن جایگاه اجتماعی آنها در قالب پند و حکمت بازنمایی شده است.بنابراین باید بتوانیم میراث فرهنگی خود را نقادانه بخوانیم و میان ارزش هنری یک اثر و نگرش‌های جنسیتی موجود در آن تمایز قائل شویم.
در حوزه اعتقادی نیز باید میان آموزه‌های دینی، تفسیرهای تاریخی و برداشت‌های مردسالارانه از متون دینی تفاوت قائل شد. متاسفانه در طول تاریخ، برخی قرائت‌ها به تقویت نابرابری جنسیتی و توجیه سلطه مردان کمک کرده‌اند؛ همان‌طور که قرائت‌های دیگری بر کرامت انسانی، عدالت و احترام متقابل تاکید دارند. در کنار این زمینه‌های تاریخی و فرهنگی، تربیت خانوادگی، ضعف آموزش برابری جنسیتی و نابرابری در فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی نیز نقش مهمی دارند.
خشونت فقط کتک زدن نیست؛ تحقیر، تهدید، کنترل، محدود کردن استقلال زنان، خشونت اقتصادی و سلب حق انتخاب نیز اشکال مختلف آن هستند.تا زمانی که نتوانیم این ریشه‌های تاریخی و فرهنگی را بشناسیم و درباره آنها گفت‌وگوی انتقادی داشته باشیم، مقابله با خشونت علیه زنان به برخورد با رفتارهای فردی محدود می‌شود و به تغییر نگرش‌های عمیق اجتماعی منجر نخواهد شد.
نباید فراموش کنیم که ادبیات، دین و فرهنگ صرفا بازتاب‌دهنده جامعه نیستند، بلکه در شکل دادن به ذهنیت و ارزش‌های نسل‌های بعدی نیز نقش دارند. وقتی یک نگاه تحقیرآمیز نسبت به زنان در قالب شعر، حکایت، ضرب‌المثل، پند اخلاقی یا روایت تاریخی بارها تکرار می‌شود و حتی به کلیشه‌های اجتماعی و فرهنگی تبدیل می‌شود، ممکن است به‌تدریج در ناخودآگاه جمعی جامعه جا بگیرد و حتی بدون آنکه متوجه باشیم، بر رفتار و قضاوت‌های ما اثر بگذارد.
از این منظر، مبارزه با خشونت علیه زنان فقط به تصویب قانون یا برخورد با خشونتگران محدود نمی‌شود؛ ما به نوعی بازنگری فرهنگی و تاریخی نیز نیاز داریم. باید بتوانیم سنت‌ها، روایت‌ها و باورهایی که نابرابری را طبیعی جلوه داده‌اند، به پرسش بکشیم. بنابراین می‌توانم در جمع‌بندی این بخش، به چند بعد و زمینه مشخص اشاره کنم:
– بعد فردی و خانوادگی مانند تجربه خشونت در کودکی، یادگیری الگوی حل تعارض با زور، ناتوانی در مدیریت خشم، اعتیاد و فشار روانی
– بعد فرهنگی و تاریخی: در متون و آثار کلاسیک علمی و ادبی، نشانه‌های زیادی از زمینه‌های فرهنگی و تاریخی این پدیده را می‌توان یافت.
– بعد اعتقادی به‌ویژه از منظر سنتی و عرفی: پدرسالاری سنتی خانواده را سلسله‌مراتبی می‌بیند و مفاهیمی مانند «غیرت»، «ناموس»، «آبرو» و «ننگ» مسوولیت رفتار خانواده را بر دوش زن می‌گذارند. نتیجه‌اش سکوت‌کردن، ساختن و سوختن، قربانی‌نکوهی و پنهان‌ماندن خشونت خانگی است که بیشتر در قالب «عرف اجتماعی» قابل بررسی هستند.
– از منظر آموزه‌های دینی نیز باید پذیرفت که برخی تفاسیر یا برداشت‌های سنتی یا گزینشی ممکن است در عمل به توجیه پدیده خشونت علیه زنان کمک کنند.
– یکی دیگر از زمینه‌های اصلی خشونت علیه زنان، عوامل ساختاری است، نابرابری اقتصادی و وابستگی مالی زنان، خلأ حمایت‌های قانونی و نهادی (مراکز امن، پیگیری‌سریع، پشتیبانی روانی) و ضعف آموزش، زمینه را برای این پدیده مهیا می‌کند.
– رسانه‌ها نیز در این زمینه مسوولند، بازنمایی خشونت به عنوان «اختلاف خانوادگی» یا «تقصیر زن» یا در قالب «قربانی‌نکوهی» در اخبار و گزارش‌های رسانه‌ای، به این پدیده دامن می‌زند.
به نظرم بسیاری از ما، حتی اگر مستقیما تجربه نکرده باشیم، دست‌کم شاهد شکل‌هایی از خشونت علیه زنان در اطراف خود بوده‌ایم؛ از توهین و تحقیر در محیط خانواده گرفته تا کنترل کردن و نادیده گرفتن حقوق زنان در روابط اجتماعی. در چنین موقعیت‌هایی نباید منفعل بود، هرچند سکوت نباید به معنای بی‌طرفی تلقی شود.
اگر شاهد رفتاری تحقیرآمیز یا خشونت‌آمیز باشیم، باید متناسب با شرایط واکنش نشان بدهیم؛ گاهی با تذکر مستقیم و محترمانه، گاهی با حمایت از فرد آسیب‌دیده و گاهی با کمک گرفتن از افراد یا نهادهای مسوول.دلیل این موضع هم روشن است: خشونت وقتی تداوم پیدا می‌کند که فرد خشونتگر احساس کند رفتار او هزینه‌ای ندارد و اطرافیان نیز آن را تحمل یا توجیه می‌کنند.
البته در مواجهه با خشونت باید امنیت فرد آسیب‌دیده را در اولویت قرار داد و از واکنش‌های هیجانی که ممکن است شرایط را خطرناک‌تر کند، پرهیز کرد.
راه دیگر که شاید بتوان در بعد فرهنگی و رسانه‌ای مورد توجه قرار داد، پرهیز از تولید، بازتولید و انتشار محتواهای زن‌ستیزانه مانند کلیشه‌های جنسیتی، جوک‌های جنسی و جنسیتی، محتواهای تحقیر و تصغیر و کوچک‌انگاری زنان و مواردی از این دست است که متاسفانه این‌روزها در تولیدات بی‌محتوا و بی‌ارزش شبکه‌های اجتماعی فراوان دیده می‌شود.
مردان نه‌تنها ممکن است عامل مستقیم خشونت باشند، بلکه گاهی با سکوت، شوخی‌های تحقیرآمیز، توجیه رفتارهای خشونت‌آمیز یا حمایت از باورهای نابرابر، ناخواسته به بازتولید و تداوم این چرخه کمک می‌کنند. همین مردان می‌توانند بخش مهمی از راه‌حل هم باشند. مقابله با خشونت علیه زنان نباید صرفا به زنان واگذار شود. مردان باید در محیط خانواده، جمع دوستان، محل کار و فضای عمومی در برابر رفتارهای تبعیض‌آمیز و خشونت‌آمیز و کلیشه‌های معمول جنسی/جنسیتی موضعی روشن داشته باشند.
یک مرد آگاه کسی نیست که فقط خودش مرتکب خشونت نمی‌شود، بلکه وقتی با خشونت مواجه می‌شود، آن را عادی و قابل‌قبول نمی‌داند. پذیرش برابری، احترام به استقلال زنان و کنار گذاشتن تصور مالکیت بر زن، از مهم‌ترین گام‌هایی است که مردان باید بردارندو شاید مهم‌ترین نقش‌شان هم این باشد که در تربیت فرزندان‌شان به‌ویژه‌پسران‌شان، برابری جنسیتی را در عمل سرلوحه قرار بدهند و از تبعیض‌های ناروا دوری کنند و به‌قول ریچارد اسکات در تئوری نهادی‌سازی، به‌صورت عملی و در قالب «نهادی‌سازی هنجاری» آن را به نسل آینده بیاموزند.
تغییر باید از دوران کودکی آغاز شود. در خانواده باید به دختران و پسران به یک اندازه حق انتخاب، استقلال، احترام و مسوولیت‌پذیری آموزش داده شود.
پسران باید یاد بگیرند که قدرت به معنای سلطه بر دیگران نیست و مردانگی با کنترل کردن، تحقیر یا محدود کردن زنان تعریف نمی‌شود. در نظام آموزشی نیز لازم است مفاهیمی مانند برابری جنسیتی، احترام متقابل، مهارت گفت‌وگو، کنترل خشم و حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها جدی‌تر آموزش داده شوند.
آموزش نباید فقط در حد شعار باقی بماند، بلکه باید در رفتار روزمره دانش‌آموزان و مناسبات اجتماعی نمود پیدا کند. از سوی دیگر، رسانه‌ها، سینما، شبکه‌های اجتماعی و چهره‌های تاثیرگذار جامعه مسوولیت مهمی دارند. نباید رفتارهای خشونت‌آمیز در قالب غیرت، عشق یا اقتدار مردانه بازنمایی شوند.
همچنین حمایت قانونی و اجتماعی از زنان آسیب‌دیده و برخورد موثر با خشونتگران ضروری است؛ موضوعی که اسکات، آن را «نهادی‌سازی قانونی» می‌خواند.جامعه‌ای که در آن زنان احساس امنیت، احترام و حق انتخاب داشته باشند، نه‌تنها جامعه‌ای عادلانه‌تر، بلکه جامعه‌ای سالم‌تر و توسعه‌یافته‌تر خواهد بود. مقابله با خشونت علیه زنان مساله زنان به‌تنهایی نیست؛ مساله کرامت انسانی و مسوولیت مشترک همه ماست.
رامیزقلی نژاد، کارشناس ارتباطات و رسانه
