تشت‌گذاری؛ آیین چندصدساله اردبیلی/ چرا پیش از محرم، آذری‌های ایران در مساجد جمع می شوند؟

به گزارش خبر فوری، آیین تشت‌گذاری در اردبیل قدمتی دیرینه دارد به طوری که در کتب تاریخی به آن اشاره شده و کهنسالان از اظهارات اجداد خود نقل می‌کنند و می‌گویند تا بوده چنین بوده و از 27 تا 30 ذی الحجه قبل از شروع ماه محرم این رسم در شهرها و روستاها و تقریباً تمامی‌ مساجد اجرا می‌شده است. این آیین در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.

این آیین به دلیل اینکه اردبیل مهد شکل گیری حکومت صفوی بوده و به نوعی قرارگیری بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی در این شهر آن را به پایتخت معنوی صفویان تبدیل کرده بود، در این شهر رونق ویژه‌ای داشت و از گذشته در تمامی ‌محلات شش‌گانه اردبیل انجام می‌شد اما امروز در اغلب شهرهای آذری زبان و استان‌های آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و زنجان و حتی شهرهای مجاور اردبیل مانند آستارا و تالش و حتی در تهران و بسیاری از استان‌های دیگر به اجرا در می‌آید.

روایت‌های تاریخی پیرامون فلسفه تشت‌گذاری

عمار احمدی مردم شناس و پژوهشگر در این خصوص به خبر فوری گفت: «کارکرد اصلی تمامی ‌مناسک و آیین‌ها مطابق اندیشه دورکیم، انسجام اجتماعی است. به این معنی که افکار و اندیشه‌های اقوام مختلف را یکجا جمع کرده و حتی قلب‌های آن‌ها را به هم نزدیک می‌کند.»

وی با اشاره به اینکه اجتماعاتی از این دست، فرصتی برای هم اندیشی اعضای جامعه است، اضافه کرد: «اصل کارکرد چنین آیینی مطابق اندیشه‌های مالینوفسکی انسجام اجتماعی است.»

احمدی در خصوص نمادهای به کار رفته در آیین تشت‌گذاری نیز گفت: «این آیین در دو بستر قابل بررسی است. یکی نماد باستانی آذربایجانی و یکی نماد اسلامی. وقتی حر بن یزید ریاحی جلوی لشکر امام حسین را می‌گیرد، نهر علقمه در دست امام حسین بود. اما امام دستور داد نه تنها لشکر حر سیراب شود بلکه در تشت‌ها آب ریختند و اسب‌های لشکر وی را سیراب کردند. حر انسان آزاده‌ای بود این رفتار امام در او تأثیر عمیقی ایجاد می‌کند و مرید امام می‌شود.»

این پژوهشگر افزود: «تشت نماد همان تشت است که با وجود اینکه لشکر امام را تشنه نگه داشتند اما در این آیین آب به مسجد آورده می‌شود و در اختیار عموم قرار می‌گیرد تا با چنین خساست ددمنشانه‌ای مقابله شود.»

وی معتقد است «در تشت‌گذاری آب را به روی سر و صورت مردم می‌پاشند که همان مشارکت عمومی‌ را نشان می‌دهد و از سویی این آب به عنوان نماد عطشان بودن امام حسین متبرک قلمداد می‌شود.»

به گفته این مردم شناس «نماد باستانی آن اشاره دارد به شعری فولکلور (آی تشتی، تشتی، تشتی/ ووردی گیـلانــی گئشـدی) که به معنی آغاز یک رویداد با آمدن تشت است و در ادبیات آذربایجان، آمدن تشت  به دلیل بانک و نوایی که ایجاد می‌کند، به معنی آغاز یک رویداد مهم است.»

این اتفاق در ۲۷ ذی‌الحجه روی داد، لذا مردم اردبیل در این روز مراسم تشت‌گذاری را انجام می‌دهند. مراسم از ۲۷ ذی‌الحجه شروع می‌شود و در ۳۰ ذی‌الحجه به پایان می‌رسد.هر روز چند مسجد اقدام به برگزاری مراسم می‌کنند.

به این ترتیب که از مساجد اصلی شهر آیین آغاز شده و تشت‌گذاری در تمامی ‌مساجد ادامه می‌یابد.

تشت‌هایی که بیشتر مسی است در محل مناسبی قرار داده شده و همراه با دعا و عزاداری پر از آب می‌شود. بعد از پایان مراسم تشت گذاری دعای مخصوص خوانده می شود و از آب تشت به عنوان تبرک اکثر حاضرین و عزاداران استفاده می کنند و آب آن را به عنوان تبرک روی سر و سینه خود می‌ریزند. این تشت‌ها تا چهلم امام حسین در محل می‌ماند و در طول این مدت ممکن است افراد در داخل آن سکه‌هایی بیندازند.

احمدی معتقد است «سکه‌هایی که در تشت می‌ریزند نیز در فولکلور ما مانند عید نوروز دیده می‌شود و در بین اقوام مختلفی رواج دارد و نمادی از برکت است. قبلاً در اردبیل اگر فردی تصادف می‌کرد و جسدش روی زمین بود رهگذران بی تفاوت نبودند و سعی می‌کردند کمک کنند. همچنین رسمی‌ هم بود که سکه‌ای و پولی کنار آن می‌انداختند که به معنی ارزش دادن به جسد بود. در تشت هم پول انداختن بها دادن به تشت است.»

همچنین در برخی مساجد بر روی تشت پارچه‌های مشکی کشیده می‌شود و باز تا چهلم امام این پارچه‌ها باقی می‌ماند.

این پژوهشگر و مردم شناس تاکید دارد که «پارچه سیاه نماد عزا، عظمت و شکوه است. وقتی روی تشت می‌اندازند هم عظمت و هم عزا را تداعی می‌کند. بعد از چهلم امام پارچه‌های سیاه را جمع می‌کنند چرا که آیین‌های فلسفی در 40 روز خاتمه می‌یابد؛ با این باور که در 40 روز قدسیت و عرفان تکمیل می‌شود.»

این آیین در بین اردبیلی‌ها پیشوازی برای سوگواری‌های ماه محرم است. نذورات متعددی پیرامون آن شکل می‌گیرد و آب تشت به عنوان تبرک قلمداد می‌شود. تشت‌گذاری نمادی از روح آزاده شهید کربلا، امام حسین (ع) است. اردبیلی‌ها علاوه بر این آیین، آیین‌های «شاخسی»، «شمع پایلاما»، «شبیه خوانی» و «روضه خوانی» را نیز در ایام عزاداری ماه محرم برپا می‌دارند از این رو اردبیل به عنوان استان گردشگری مذهبی شناخته می‌شود.