ايران در چنگال تغيير اقليم
خشکسالي و ترسالي لزوما امری غير‌عادي نيستند و اينکه برف و باران به‌صورت سيل‌آسا و سنگين در يک‌سال باریده هيچ‌چيز جز اينکه امسال، سال پربارش يا ترسالي بوده را نشان نمي‌دهد.
به گزارش روزنامه وقایع اتفاقیه، تغييرات آب‌وهوايي در منطقه خاورميانه و اساسا در جهان به نظر مي‌رسد بيش از آنکه در صورتي ظاهري قابل بررسي باشد، بايد در لايه‌هاي نهاني نيز موردمطالعه قرار گيرد؛ لايه‌هايي که به وضعيت جامعه‌شناختي و تاريخي مربوط هستند. اينکه تغييرات آب‌وهوايي و اساسا در مقياسي بزرگ‌تر، تغييرات اقليمي علاوه بر تأثيرات اوليه و کوتاه‌مدت مانند خشکسالي، افزايش فقر و... چگونه مي‌تواند بر حکمراني سرزميني در طول تاريخ تأثير‌گذار باشد و چطور توانسته شرايط زيستي در جهان را تغيير دهد. در يکي، دو هفته گذشته در ايران، همزمان با بارش شديد باران در مناطق مرکزي و جنوبي کشور، بارش شديد برف، مناطق شمالي و غربي را متأثر کرده بود. همزمان طوفان‌هاي شديد گردوغبار خوزستان و بخش‌هايي از جنوب‌غربی را تحت‌تأثير قرار داد و حتي موجب اعتراض‌هاي اجتماعي شد؛ البته بررسي شرايط خوزستان و مشکلات مردم در زمينه‌هاي آب، برق، تلفن و... که متأثر از بحران ريزگردهاست، خود حديث مفصلي است که در جاي خود، قابليت طرح و بررسي دارد اما آنچه بيش از هر چيز بررسي وضعيت آب‌وهوايي ايران و در نهايت، تغيير اقليم در کشور را ضروري کرده، درگيري سراسر کشور با بحران‌هايي مانند آب، خشکسالي، فرسايش خاک و در نهايت، طوفان‌هاي گردوغبار و... است.
بااين‌حال، بسياري از مردم در هنگام درگيري کشور با بارش‌هاي شديد باران و برف بر اين باور هستند که بارش نسبت به سال قبل، بيشتر و وضعيت خشکسالي تغيير کرده است، درحالي‌که آمارها و ارقام‌‌هاي سازمان هواشناسي برعکس چنين وضعيتي را نشان مي‌دهند که سال آبي امسال نسبت به سال قبل نه‌تنها بارش بيشتري نبوده بلکه نسبت به نرمال سال قبل، بارش کمتري را شاهد بوده‌ايم. براي درک بهتر وضعيت تغييرات اقليمي در ايران به سراغ ناصر کرمي، دکتري اقليم‌شناسي و دانشيار (Asociate Professor) دانشگاه تروندهايم نروژ رفته‌ايم؛ کسي که البته مي‌توان گفت بنيانگذار روزنامه‌نگاري محيط‌زيست در ايران نيز بوده، کرمي در اين گفت‌وگو معتقد است؛ ايران دچار تغيير اقليم شده و از نظر وضعيت اقليم‌شناسي، شرايط نرمال را رد کرده و در دوران پست‌نرمال به سر مي‌برد.
وضعيت آب‌وهوايي کشور به شکلي است که درحال‌حاضر، ترکيبي از همه رويدادها را مي‌توان ديد. در شمال، شمال‌غرب، برف سنگين و در جنوب و جنوب‌شرق و غرب، سيل و طغيان رودخانه‌ها، در کنار اينها، بخشي از جنوب کشور درگير پديده شديد گردوغبار است. ايران دچار چه وضعيتي شده که چنين مورد تهاجم طبيعي قرار گرفته؟
درباره سؤال اول، کشور در چند روز گذشته درگير همه پديده‌هاي آب و هوايي بوده؛ مثلا سيل، برف، گردوغبار و... اين امري طبيعي است. ما کشوري هستيم که تحت‌تأثير شکل‌هاي مختلف آب‌وهوا قرار داريم. در اين موقع از سال، جريان سرد و پرفشار سيبريايي در شمال‌شرق کشور، جريان سرد و مرطوب مديترانه‌اي و اطلسي از شمال‌غرب، جريان گرم‌وخشک از جنوب و جنوب‌غرب از سمت عربستان و جريان گرم و مرطوب از سمت اقيانوس هند و از جنوب و جنوب‌شرق به سرزمين ما وارد مي‌شود. کشور ما، فلات بلندي است در عرضي پايين که اين خود يک پارادوکس جغرافيايي است؛ يعني ما چون در عرض پايين هستيم، بايد گرم بوده و چون فلات بلندي است، بايد سرد باشيم. اين دو با هم در تعارض هستند. ضمن اينکه کشور دو محدوده کوهستاني وسيع دارد و درعين‌حال، دشت‌هاي فراخي نيز آن را دربرگرفته است. ضمن اينکه بايد پذيرفت ما نوعي تنوع اقليمي داريم که در نتیجه آن، در آن واحد و در سراسر کشور، پديده‌هاي مختلفی رخ می‌دهند؛ این امري کاملا طبيعي بوده و هميشه هم وجود داشته است. بارها شاهد بوده‌ايم که زمانی، يک طرف کشور سيل بوده، طرف ديگر کشور، موقعيت آب‌وهوايي متفاوتي را تجربه کرده است. ايران از نظر طبيعي، کشور بزرگ و اتفاقا با موقعيت ويژه اقليمي و جغرافيايي است.
آيا بارش برف و باران به‌صورت سيل‌آسا و سنگين، نشانه‌اي بر پايان خشکسالي است که پيش‌بيني مي‌شد ايران نزديک به 30 سال درگير آن باشد؟
وقتي ما از خشکسالي حرف مي‌زنيم؛ يعني از يک پديده موقت صحبت مي‌کنيم. موضوعي به نام ميانگين‌هاي اقليمي داريم که اصطلاحا به آنها ميانگين‌هاي احمقانه گفته مي‌شود چون هيچ‌وقت اين اتفاقات رخ نمي‌دهند؛ براي مثال وقتي مي‌گويیم ميانگين بارش در تهران فرضا 250 ميلي‌متر است، به معني اين نيست که دائم 250 ميلي‌متر بارش داريم، ممکن است در 50 سال فقط يک‌بار اين 250 ميلي‌متر بارش صورت گيرد؛ البته يک حداقل و يک حداکثر ميانگين نيز به‌طور فرضي در نظر گرفته مي‌شود که واقعا نمي‌تواند در تعيين ميزان بارش به‌طور دقيق براي تعيين موقعيت بارش تأثير‌گذار باشد. گاهي صد ميلي‌متر بارش هست که مي‌گوييم خشکسالي و گاهي 500 ميلي‌متر بارش داريم که مي‌گوييم ترسالي رخ داده است. هر سه موقعيت خشکسالي، نرمال و ترسالي، جزء چرخه اقليم هستند. هر سه نيز نرمال بوده‌اند. خشکسالي و ترسالي لزوما امری غير‌عادي نيستند و اينکه بارش برف و باران به‌صورت سيل‌آسا و سنگين در يک‌سال هيچ‌چيز جز اينکه امسال، سال پربارش يا ترسالي بوده را نشان نمي‌دهد. و اين نمي‌تواند اوضاع خشکسالي طولاني‌مدت را يکباره جبران کند. ما گاهي دچار خشکسالي انباشت يا خشکسالي هيدرولوژيک هستيم و اين يعني خشکسالي ادامه پيدا کرده، لايه‌هاي پايين خاک دچار خشکي عميق شده است، سطح آب‌هاي زيرزميني پايين رفته، حجم آب درياچه‌ها و تالاب‌ها کم شده و... بايد به همان نسبت وضعيت تعادل برقرار شود؛ يعني اگر سه سال خشکسالي بوده، بايد سه سال نيز به همان نسبت ترسالي باشد تا وضعيت قبلي جبران شود و به نوعي تعادل هيدرولوژيک برسيم. به‌همين‌خاطر، با يک‌سال بارش نمي‌توانيم هيچ قضاوتي بکنيم. ضمن اينکه نظر سازمان هواشناسي اين است بارش امسال نسبت به سال آبي قبل حدود 34 درصد کمتر بوده و حتي اين ميزان بارش نه‌تنها نرمال نيست بلکه از وضعيت نرمال نيز کمتر شده است.
قبلا درباره خشکيدگي سرزمين صحبت کرديد. آيا با چنين رخدادهاي طبيعي، هنوز معتقد هستيد ايران دچار خشکيدگي شده است؟
من قبلا درباره خشکيدگي سرزمين گفتم، حالا هم دارم از خشکسالي نرمال سخن مي‌گويم. نرمال يعني اينکه وضعيت برگشت‌پذير است. براي اينکه بگوييم يک سرزمين از نظر اقليم‌شناسي، چطور آب‌وهوايي دارد، دست‌کم بايد به روندي 30 ساله مراجعه کنيم؛ يعني اگر مي‌خواهيم بگوييم انزلي مرطوب‌تر از تهران است، بايد 30 سال بارش انزلي و تهران را در اختيار داشته باشيم و بعد بر‌اساس داده‌ها مطالعه کنيم و از اين هر دو داده، به يک معدل برسيم و نظر نهايي دراين‌باره را صادر کنيم؛ بگوييم که انزلي مرطوب‌تر از تهران است، با يک سال نمي‌توان قضاوت کرد زيرا شايد سالي را بتوان پيدا کرد که در طول آن در تهران بيشتر از انزلي بارندگي داشته باشيم. درباره واژه خشکيدگي براي اينکه آن را از خشکسالي جدا کنم، توضيح مي‌دهم که تا وقتي از خشکسالي حرف مي‌زنيم، از اتفاقي نرمال و بازگشت‌پذير صحبت مي‌کنيم؛ يعني چند سال بارندگي نيست ولي دوباره سال بعد، بارش به حالت عادي برمي‌گردد اما چون 60 سال مطالعه آمارها نشان مي‌دهد که روند بارندگي در کل منطقه خاورميانه کاهشي است، بايد دقيق‌تر راجع به اين وضعيت مطالعه و صحبت کرد. ما در کتاب‌هاي درسي بچه‌ها خوانده‌ايم که در ايران، متوسط بارش 250 ميلي‌متر است. بايد قبول کرد که اين آمار قديمي بوده و حالا متوسط بارش در ايران، کمتر از 200 ميلي‌متر در طول سال است؛ يعني 20 درصد کاهش بارندگي را در طول روندي 60 ساله نشان مي‌دهد چون از 30 سال گذر کرده و روند بيشتر است، مي‌گوييم ايران دچار تغيير اقليم شده و ديگر نمي‌گویيم خشکسالي نرمال است، مي‌گوييم خشکيدگي که خود يک نوع نرمال جديد محسوب مي‌شود و اصطلاحا به آن «پست نرمال» مي‌گويند، بيرون از نرمال قبلي است. وقتي گفته می‌شود ايران دچار خشکيدگي شده به اين معني نيست که هر سال بارش در ايران زير نرمال بوده، نه، گاهي در طول 60 سال گذشته، بيشتر از نرمال در ايران باران باريده است. اوايل دهه 80، بارش‌ها بالاي نرمال بود و بعد حدود هشت سال، بارش زير نرمال داشتيم و در دهه 70، اتفاقا باز وضعيت بدتر از دهه 80 بود و بارش‌ها زير نرمال گزارش شده است. امسال به نظر مي‌رسد بارش خوبي داشته‌ايم، درحالي‌که خوب است بدانيد امسال از پارسال کمتر باران باريد. ما با يک سال يا دو سال يا سه سال يا پنج سال بارش خوب نمي‌توانيم بگويیم تغيير اقليم صورت گرفته است. نمي‌توانيم در اين مدت کم، راجع به وضعيت نرمال صحبت کنيم، بايد روند نشان دهد و بايد اين‌طور گفت که روندها در ايران، حکايت از تغيير اقليم دارد.
آيا پديده ال‌نينو واقعا در ايران وجود دارد؟ اين پديده چگونه مي‌تواند سرزمین را دچار چالش يا حتي دچار دگرگوني مثبت کند؟
نمي‌توانيم به‌طور مستقيم وضعيت آب‌وهوايي ايران را به ال‌نينو ربط دهیم. شايد بتوان به‌طور غير‌مستقيم گفت ايران متأثر از شرايط ال‌نينو است. ال‌نينو، پديده‌اي است که به صورت موجي، وضعيت را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد. ما از اين وضعيت دور هستيم که به‌طور مستقيم تحت‌تأثير ال‌نينو باشيم. مسئله ما ال‌نينو نيست. من در مقاله‌اي اسم اين پديده را «هايپر اکتيويتي اقليمي» گذاشته‌ام. ايران در دوره‌هاي مختلف تاريخي، هرازچندگاهي دوباره گرم‌تر و خشک‌تر از قبل شده است؛ يعني به شکل منظمي، ما با کاهش بارش و تغيير وضعيت آب‌وهوايي مواجه بوده‌ايم. 2500 سال پيش، متوسط بارش در ايران 1500 ميلي‌متر بوده و تمدن باشکوه هخامنشی و آثار تاريخي مثل تخت جمشيد، محصول آن وضعيت آب‌وهوايي نيز هست. بعد که اين بارش رو به کمترشدن رفت، مدنيت و تاريخ ما کمتر شده است؛ يعني آب‌وهواي ايران توانسته وضعيت حکمراني سرزميني در ايران را نيز کوچک‌تر و کوچک‌تر کند. آن چيزي که ما را به‌طور دائم متأثر مي‌کند، خشک‌شدن تدريجي عرض جغرافيايي است؛ يعني ما در همين عرض جغرافيايي تحليل رفته‌ايم و اتفاقا در شرق ما نيز هند، در غرب، تمدن بين‌النهرين تحليل رفته است. روي همين عرض جغرافيايي، اگر به‌دقت بررسي شود، مي‌بينيم که در شمال آفريقا، رقباي تاريخي ايران، مانند فينيقي‌ها، کارتاژ و... نيز حکومت‌هاي آنها تحليل رفته است. در آن طرف دنيا نيز، در آمريکاي‌جنوبي، تمدن‌هاي مايا و آستک نيز تحليل رفته و مرزهاي جغرافيايي خود را به سبب همين وضعيت تغيير اقليمي از دست داده‌اند. ما قرباني چنين وضعيت‌هايي هستيم که قطعا نمي‌توانند با ال‌نينو تحليل شوند.
بحران گردوغبار در خوزستان به عقيده شما، محصول چه شرايطي است که تا امروز نه‌تنها کنترل نشده بلکه بر شدت آن افزوده شده و حتي دارد تبديل به چالشي امنيتي مي‌شود؟
راجع به وضعيت ريزگرد خوزستان نيز بارها صحبت شده است. دو منشأ داخلي و بيروني دارد. يکي از مقامات مسئول، چندي پيش مي‌گفت 65 درصد دليل رخداد گردوغبار در خوزستان، منشأ بيروني و 35 درصد منشأ داخلي دارد. شايد بيراه هم نباشد ولي چون من تحليل ميداني خودم را انجام نداده‌ام، نمي‌توانم به‌طور دقيق دراين‌باره نظر بدهم اما يک تحليل از دور که مي‌توانم انجام دهم، اين است که به نظرم منشأ بيروني بزرگ‌تر و منشأ داخلي کوچک‌تري اين وضعيت، را پديد آورده است. منشأ بيروني، درست مثل کشور ماست و هر دو وضعيت، ترکيبي از تغيير اقليم و وضعيت مديريت سرزمين است. خاورميانه در حال خشک‌تر و گرم‌ترشدن است و اين خشکي دائم دارد بر ميزان تبخير و تعرق تأثير مي‌گذارد و آن هم باز خشک‌تر مي‌شود اما سياست‌هاي غلط بهره‌برداري از منابع آب را نبايد ناديده گرفت و بايد روي اين موضوع به‌خوبي بحث شود زيرا يکي از دلايل تشديد وضعيت آلودگي گردوغبار در خوزستان و ديگر مناطق ايران و خاورميانه، همين وضعيت نبود مديريت دقيق منابع آب است. کشاورزي ناپايدار در ايران، ترکيه، سوريه و عراق، وضعيت منابع آبي را به چنين روزي انداخته است. همه اينها باعث شده تالاب‌ها خشک شود و اراضي ديم به حال خود رها شوند. در ايران به‌خاطر سد‌سازي‌هاي متعدد، خاک رطوبت خود را از دست داده است و همه اين عوامل باعث شده که کشور به کانون توليد ريزگرد تبديل شود.
طوفان‌هاي گردوغبار را در جهان چگونه مهار مي‌کنند؟ چرا ما نمي‌توانيم اين وضعيت را تثبيت کنيم؟
نمي‌توانيم طوفان گردوغبار را به‌عنوان يک پديده اقليمي ناگهاني مهار کنيم، ممکن است بتوان گردوغبار را مهار کرد. ما مي‌گوييم گردوغبار از بيابان‌هاي دوردست مي‌آيد؛ براي مثال، سالي يک ميليارد تن خاک از صحراي آفريقا به سمت مديترانه حرکت مي‌کند و بخشي از اين گردوغبار هم به سمت ايران مي‌آيد، ما قطعا نمي‌توانيم اين وضعيت را مهار کنيم؛ يعني ما نمي‌توانيم مانع از برخاستن گردوخاک و حرکت آن از آفريقا و خاورميانه به سمت ايران شويم اما در مقياس محلي مي‌توانيم وضعيت را کنترل کنيم؛ براي مثال، در جايي آب و پوشش گياهي بوده ولي الان وجود ندارد، جايي خاک مرطوب بوده ولي حالا نيست، جايي زماني تالاب بوده ولي اکنون از بين رفته است. بله، در اين‌چنين جايي اگر رطوبت را برگردانيم، مي‌توانيم گردوغبار را مهار کنيم اما الان درحال‌حاضر، بيشتر از آنچه بر سر مهار بحث باشد، بحث بر سر انطباق است؛ يعني بايد بررسي شود ببينيم خاکي را که از آفريقا بلند مي‌شود و به‌سوي ايران مي‌آيد، چه‌کار کنيم؟ آيا مي‌توانيم خود را با آن منطبق کرده و زندگي‌مان را با آن هماهنگ کنيم؟
آيا اساسا ايران قرباني تغييرات اقليمي شده است؟ آيا روند تغيير اقليم نمي‌تواند ايران خشک را به سرزميني متفاوت در بلندمدت تبديل کند؟
بله، قطعا ايران دچار تغيير اقليم شده و طبق نرم‌هاي 60 ساله اخير و بر‌اساس آمارهاي موجود تا اکنون 20 درصد به‌طور سالانه با کاهش بارش مواجه بوده‌ایم و به‌طور دقيق،
1,1 درجه نسبت به گذشته، گرم‌تر شده است و از قضا روندها از گرم‌تر شدن و کاهش بيشتر بارش در ايران براي آينده حکايت دارد و با صراحت بايد بگويم، ايران وارد يک مرحله پست نرمال اقليمي شده است. ما يک نرمال اقليمي چند صدساله را پشت سر گذاشته‌ايم و حالا وارد يک پست نرمال اقليمي جديد شده‌ايم که بايد براي زيست در آن خود را آماده کنيم. خيلي از مسائل مانند ريزگردها، بحث منابع آب، نابودي پوشش گياهي، آتش‌سوزي مناطق جنگلي و خيلي چيزهاي ديگر نشان مي‌دهند ايران وارد يک مرحله خشن‌تر طبيعي شده و به اين سمت حرکت مي‌کند. برخلاف تصور، ما به سمت يک جامعه متمدن‌تر حرکت نمي‌کنيم و به نظر من، ما به سمت يک جامعه خشن‌تر پيش مي‌رويم و اينها همه مي‌تواند تحت‌تأثير اين تغيير اقليمي باشد که در ايران رخ داده است.
منبع: سلامت نیوز
16
