«بهشت آدم و حوا» کجا بوده است؟ از «تنگۀ هرمز» تا «تبریز»
در متن کتاب مقدس مسیحی و یهودی، نشانههای جغرافیایی نسبتاً دقیقی از محل «بهشت زمینی» ارائه شده است. در آنجا از چهار رودخانه سخن گفته شده که از آن بهشت سرچشمه میگرفتند.
«باغ عدن» یا «بهشت آدم و حوا» یکی از مشهورترین مکانهای کتاب مقدس مسیحی و یهودی است؛ همان جایی که بر اساس روایت کتاب پیدایش تورات، آدم و حوا زندگی خود را در آن آغاز کردند. نکتۀ جالب اینکه در متن کتاب مقدس مسیحی و یهودی، نشانههای جغرافیایی نسبتاً دقیقی از محل این باغ ارائه شده است. در آنجا از چهار رودخانه سخن گفته شده که از آن بهشت سرچشمه میگرفتند. دو رود از این چهار رودخانه، دجله و فرات، هنوز هم شناختهشدهاند، اما دو رود دیگر، «پیشون» و «جیحون»، قرنهاست ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کردهاند.
۱ . جنوب میانرودان؛ محتملترین مکان سنتی
این فرضیه از نظر زبانی نیز پشتوانههایی دارد. برخی زبانشناسان معتقدند واژه «عدن» از واژه اکدی edinnu گرفته شده که خود از واژه سومری edin به معنای «دشت» یا «استپ» ریشه گرفته است. در مقابل، برخی دیگر این واژه را برگرفته از ریشهای سامی به معنای «سرسبز» یا «فراوان» میدانند. افزون بر این، شباهتهای فراوان میان اسطورههای سومری و روایتهای کتاب مقدس، مانند داستان سیل بزرگ یا سرزمین بهشتی «دیلمون»، این احتمال را تقویت میکند که روایت باغ عدن با سنتهای کهن میانرودان تطابق داشته باشد.
۲ . بهشتی که زیر آبهای خلیج فارس (نزدیک تنگه هرمز) پنهان شد
یکی از جذابترین نظریهها، باغ عدن را در بخشی از خلیج فارس امروزی جستوجو میکند؛ منطقهای که هزاران سال پیش خشکی بوده و بعدها با بالا آمدن سطح آب دریا زیر آب رفته است.
این نظریه را باستانشناس آمریکایی جوریس زارینز در دهه ۱۹۸۰ مطرح کرد. او معتقد بود رود جیحون همان رود کارون و رود پیشون یک رودخانه خشکشده در شمال عربستان بوده است. به باور او، این چهار رود در دشتی حاصلخیز به یکدیگر میرسیدند؛ دشتی که تا تنگه هرمز امتداد داشت و میان سالهای ۶۰۰۰ تا ۴۰۰۰ پیش از میلاد، با افزایش سطح آب دریا به زیر آب رفت.
زارینز معتقد است مردمانی که در این سرزمین زندگی میکردند، پس از وقوع سیلاب به شمال مهاجرت کردند و بعدها با فرهنگ عبید و سومریان درآمیختند. از نگاه او، خاطره آن سرزمین سرسبز و نابودیاش زیر آب، ممکن است در حافظه جمعی مردم باقی مانده باشد.
۳ . کوهستانهای ارمنستان و شرق آناتولی
گروهی دیگر از پژوهشگران معتقدند باید به جای محل تلاقی رودها، به سرچشمه آنها توجه کرد. از آنجا که دجله و فرات هر دو از کوهستانهای شرق ترکیه سرچشمه میگیرند، این منطقه نیز یکی از نامزدهای اصلی باغ عدن به شمار میرود.
برخی پژوهشگران با استناد به متن عبری کتاب مقدس، معتقدند فعل بهکاررفته برای توصیف رودها بیشتر به مفهوم «جاری شدن از سرچشمه» اشاره دارد تا محل پیوستن آنها. از همین رو، مناطقی مانند کوه آرارات یا ارتفاعات اطراف دریاچه وان در شرق ترکیه بهعنوان مکان احتمالی باغ عدن مطرح شدهاند.
این فرضیه از نظر باستانشناسی نیز جذاب است، زیرا محوطه مشهور گوبکلیتپه، قدیمیترین مجموعه مذهبی شناختهشده جهان، در همین منطقه قرار دارد. همین همزمانی باعث شده برخی پژوهشگران شرق آناتولی را یکی از مهمترین خاستگاههای سنتهای دینی اولیه بدانند.
۴ . دره نیل؛ نظریهای با ریشههای آفریقایی
برخی پژوهشگران و سنتهای مذهبی، باغ عدن را نه در آسیا، بلکه در آفریقا جستوجو میکنند. در این دیدگاه، رود جیحون همان نیل آبی است و سرزمین «کوش» که در کتاب پیدایش از آن یاد شده، همان قلمرو باستانی کوش در سودان و اتیوپی امروزی محسوب میشود.
این برداشت تنها به پژوهشگران غربی محدود نیست. در سنتهای اتیوپی نیز رود جیحون با رود آبای (نیل آبی) یکسان دانسته میشود؛ رودی که از ارتفاعات اتیوپی سرچشمه میگیرد.
از دیدگاه علمی نیز این نظریه جذابیتهایی دارد. شکاف بزرگ آفریقا و ارتفاعات اتیوپی محل کشف برخی از قدیمیترین فسیلهای انسان هستند و نظریه مشهور «خروج از آفریقا» نیز منشأ انسان خردمند را همین منطقه میداند. اگر این نظریه درست باشد، برخی استدلال میکنند که باغ عدن نیز باید در همان حوالی قرار داشته باشد.
با این حال، بزرگترین ضعف این فرضیه فاصله بسیار زیاد نیل با دجله و فرات است؛ افزون بر آنکه کتاب مقدس در بخشهای دیگر خود رود نیل را با نام اصلیاش معرفی میکند و آن را «جیحون» نمینامد.
۵ . تبریز؛ باغ بهشت در شمالغرب ایران
یکی از بحثبرانگیزترین نظریههای سالهای اخیر را مورخ و باستانشناس بریتانیایی دیوید رول مطرح کرده است. او معتقد است باغ عدن در نزدیکی تبریز و دامنههای کوه سهند قرار داشته است.
رول به درهای سرسبز در جنوب تبریز اشاره میکند که از هر سو با کوهها احاطه شده و آن را با توصیف کتاب مقدس از «باغی محصور» مرتبط میداند. او همچنین آتشفشان خاموش سهند را با «کوه خدا» در کتاب حزقیال مقایسه میکند و رودهای ارس و قزلاوزن را همان جیحون و پیشون میداند؛ دو رودی که در کنار سرچشمههای دجله و فرات، مجموعهای از چهار رود را در یک منطقه نسبتاً نزدیک تشکیل میدهند.
رول همچنین رشتهکوه کوشهداغ را با سرزمین «کوش» و منطقه شرق این دره را با «سرزمین نود» ــ جایی که قابیل پس از قتل هابیل به آن تبعید شد ــ مرتبط میداند. هرچند بسیاری از متخصصان این فرضیه را قطعی نمیدانند، اما آن را یکی از منسجمترین تلاشها برای تطبیق جغرافیای کتاب مقدس با مکانهای واقعی میشمارند.
