یک زیردریایی هستهای غرق شد؛ حالا همه نگرانند | ماجرا چیست؟
در سال ۱۹۸۹، زیردریایی هستهای کومسومولتس متعلق به اتحاد جماهیر شوروی در نزدیکی سواحل نروژ غرق شد.
به گزارش خبرفوری، چهار سال بعد، شبکه خبری بیبیسی گزارشی درباره تلاشها برای مهار اژدرهای این زیردریایی و جلوگیری از انتشار پلوتونیوم سمی آن منتشر کرد؛ نگرانیای که اکنون پس از گذشت بیش از سه دهه دوباره مطرح شده است.
«کومسومولتس یک بمب ساعتی است که در کف دریای نروژ در حال شمارش معکوس است. اگر کاری برای آن انجام نشود، و آن هم به سرعت، همه ما در خطر خواهیم بود.» این جمله را دیمیتری لیتوینوف، فعال محیطزیست روس و عضو گرینپیس، در گزارش بیبیسی در سال ۱۹۹۳ درباره خطرات این زیردریایی غرقشده بیان کرد.
کومسومولتس پس از آتشسوزی در سال ۱۹۸۹ در عمق حدود ۱.۶ کیلومتر زیر سطح آب، در نزدیکی سواحل نروژ آرام گرفت. نگرانی اصلی وجود دو اژدر مجهز به کلاهک هستهای در داخل آن بود که در حال خوردگی بودند و احتمال داشت حدود ۴ کیلوگرم پلوتونیوم وارد آبهای دریای نروژ شود.
این زیردریایی یکی از پیشرفتهترین دستاوردهای فناوری نظامی شوروی محسوب میشد. طراحی آن بهگونهای بود که میتوانست به عمقهایی دست یابد که هیچ زیردریایی دیگری در جهان قادر به فعالیت در آن نبود. ناتو انتظار داشت کومسومولتس نخستین نمونه از یک کلاس جدید زیردریاییهای تهاجمی بزرگ شوروی باشد، اما هیچ زیردریایی دیگری از این نوع ساخته نشد.
در مستند «افق» بیبیسی در سال ۱۹۹۴، از کومسومولتس بهعنوان «سلاح مخفی و شکستناپذیر اتحاد جماهیر شوروی» یاد شد؛ زیردریاییای که قرار بود تنها نمونه جهان باشد که قادر است از عمق هزار متری، یعنی تقریباً دو برابر عمقی که زیردریاییهای غربی توان فعالیت داشتند، موشک هستهای شلیک کند. اما پس از غرق شدن، همین فناوری پیشرفته به یک بحران علمی و زیستمحیطی تبدیل شد.
در هفتم آوریل ۱۹۸۹، آتش در داخل زیردریایی شعلهور شد. خدمه توانستند آن را به سطح آب برسانند، اما پس از پنج ساعت شناور ماندن، زیردریایی دوباره به زیر آب رفت. از ۶۹ خدمه، ۴۲ نفر جان خود را از دست دادند.
هنگام غرق شدن، یک کپسول نجات از زیردریایی جدا شد و پنج ملوان گرفتار را به سطح آب رساند، اما تنها یک نفر توانست پیش از پر شدن کپسول از آب، خود را نجات دهد.
زمانی که کومسومولتس به کف دریا برخورد کرد، انفجاری بدنه تیتانیومی مقاوم آن را شکافت و باعث شد آب دریا با اژدرهای هستهای تماس پیدا کند. یک مأموریت تحقیقاتی روسی بعداً اعلام کرد بخشهایی از بدنه زیردریایی بر اثر انفجار «مانند شیشه ترکیده و خرد شده بود»
پس از این حادثه، دانشمندان درباره میزان خطر اختلاف نظر داشتند. ایگور اسپاسکی، دانشمند روس از مؤسسه روبین که طراح این زیردریایی بود، در سال ۱۹۹۳ گفت شرایط فاجعهبار نیست، اما معتقد بود زیردریایی باید از دریا خارج شود.
او هشدار داده بود که واکنشهای الکتروشیمیایی ناشی از تماس آب شور با فلز، طی یک دهه میتواند باعث خوردگی کامل دو کلاهک هستهای شود و پلوتونیوم بسیار سمی را وارد محیط زیست کند.
با این حال، یک گروه بینالمللی از دانشمندان در گزارشی که در سال ۱۹۹۳ منتشر شد، نتیجه گرفتند احتمال آلودگی گسترده مناطق ماهیگیری بسیار پایین است.
با وجود اختلاف نظرها، اقداماتی برای کاهش خطر انجام شد. بین سالهای ۱۹۹۵ و ۱۹۹۶، عملیات مهندسی در اعماق دریا برای بستن شکافهای بدنه و لولههای اژدر انجام شد تا مواد رادیواکتیو در داخل زیردریایی باقی بمانند. این عملیات در ژوئیه ۱۹۹۶ پایان یافت.
اما بررسیهای بعدی دولت نروژ نشان داد که زیردریایی همچنان در حال نشت است و ماده آببندی استفادهشده نیز تنها برای حدود ۳۰ سال دوام داشته است.
تهدیدی بدون پایان مشخص
گزارشی که در مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، نشان داد اگرچه اژدرهای هستهای همچنان مهروموم باقی ماندهاند، اما رآکتور هستهای زیردریایی در حال تخریب است و گاهی ابرهایی قابل مشاهده از مواد رادیواکتیو را وارد آب دریا میکند.
مقامهای سازمان ایمنی پرتویی و هستهای نروژ اعلام کردند این نشت دائمی نیست، بلکه بهصورت دورهای از نقاط مشخصی در بدنه رخ میدهد؛ از جمله یک مجرای تهویه که مواد از آن خارج میشوند.
با این حال، آنها معتقدند سطح فعلی آلودگی برای محیط زیست خطر فوری ایجاد نمیکند. اینگار آموندسن، مدیر موقت بخش ایمنی هستهای بینالمللی این سازمان، گفت انتشار مواد رادیواکتیو از رآکتور تاکنون تأثیر اندکی بر محیط دریایی اطراف داشته است.
اما کارشناسان هشدار میدهند شرایط ممکن است در آینده تغییر کند. هانس کریستنسن، مدیر پروژه اطلاعات هستهای در فدراسیون دانشمندان آمریکایی، میگوید خوردگی تدریجی زیردریایی میتواند سطح تشعشعات را افزایش دهد.
او تأکید میکند عواملی مانند میزان اکسیژن آب، وضعیت مواد آببندی و تغییر جریانهای دریایی میتوانند سرعت آزاد شدن مواد رادیواکتیو را تعیین کنند؛ موادی که ممکن است از طریق موجودات کفزی و ماهیها وارد زنجیره غذایی شوند.
کریستنسن میگوید: «این واقعیت که زیردریایی یک بار مهروموم شده، خود نشانهای رسمی از وجود این خطر است.»
به گفته آموندسن، سوخت هستهای اکنون در تماس مستقیم با آب دریا قرار دارد و روند تخریب آن ادامه دارد. با این حال، انجام اقدامات جدید آسان نیست؛ زیرا زیردریایی در عمق نزدیک به ۱۷۰۰ متری قرار دارد و عملیات مهار دوباره آن بسیار دشوار خواهد بود.
کریستنسن معتقد است دستکم باید یک مأموریت جدید برای بررسی وضعیت فعلی کومسومولتس انجام شود. او یادآوری میکند که پلوتونیوم موجود در کلاهکهای هستهای، با نیمهعمر ۲۴ هزار سال، میتواند از دیدگاه انسانی برای مدت زمانی بسیار طولانی یک تهدید بالقوه باقی بماند.
