مغز انسان در گرانش صفر چه تغییری میکند؟
تحقیقات جدید نشان میدهد گرانش صفر تنها بر عضلات و استخوانها اثر نمیگذارد، بلکه میتواند ساختار و عملکرد مغز را نیز تغییر دهد. دانشمندان با بررسی فضانوردان در تلاشاند این تغییرات را بهتر بشناسند و راهکارهایی برای کاهش اثرات آن در مأموریتهای طولانیمدت فضایی پیدا کنند.
یکی از نگرانیهای اصلی پژوهشگران، تأثیر سفر فضایی بر عملکردهای شناختی مانند تمرکز، حافظه، تصمیمگیری و سرعت واکنش است.
مطالعات جدید نشان میدهد که در روزها و هفتههای ابتدایی حضور در فضا، برخی فضانوردان کاهش موقت در تمرکز، هماهنگی حرکتی و سرعت پردازش اطلاعات را تجربه میکنند. با این حال، مغز انسان توانایی قابلتوجهی برای سازگاری دارد و بسیاری از این مشکلات پس از مدتی کاهش مییابند.
البته در مأموریتهای بسیار طولانی، عواملی مانند کمبود خواب، استرس، انزوا، حجم بالای کار و قرار گرفتن در معرض پرتوهای کیهانی نیز میتوانند بر عملکرد ذهنی اثر بگذارند. بنابراین نمیتوان تمام تغییرات شناختی را تنها به ریزگرانش نسبت داد.
تأثیر سفر فضایی بر بینایی
یکی از مهمترین یافتههای سالهای اخیر، شناسایی سندرمی موسوم به SANS (Spaceflight Associated Neuro-ocular Syndrome) است.
در این وضعیت، افزایش فشار مایعات در قسمت بالایی بدن میتواند باعث تغییر شکل عصب بینایی، ضخیم شدن شبکیه و کاهش کیفیت بینایی شود. به همین دلیل، سلامت چشم و مغز فضانوردان امروزه یکی از اولویتهای اصلی پزشکی فضایی محسوب میشود.
آیا این تغییرات دائمی هستند؟
خبر خوب این است که بیشتر تغییرات مشاهدهشده پس از بازگشت فضانوردان به زمین بهتدریج کاهش پیدا میکنند. مغز با بازگشت به محیط دارای گرانش، دوباره خود را با شرایط جدید تطبیق میدهد.
با این حال، پژوهشها نشان دادهاند که برخی تغییرات ساختاری ممکن است برای چند ماه یا حتی مدت بیشتری باقی بمانند. هنوز مشخص نیست اقامتهای بسیار طولانی، مانند سفر چندساله به مریخ، چه پیامدهایی برای مغز انسان خواهد داشت.
ناسا چگونه این تغییرات را بررسی میکند؟
امروزه فضانوردان پیش و پس از هر مأموریت تحت مجموعهای از آزمایشهای پزشکی و شناختی قرار میگیرند. تصویربرداری MRI، آزمونهای حافظه، ارزیابی تعادل، بررسی بینایی و آزمایشهای عملکرد شناختی به پژوهشگران کمک میکند روند تغییرات مغز را بهتر درک کنند.
دادههای بهدستآمده نه تنها برای برنامهریزی مأموریتهای آینده به ماه و مریخ اهمیت دارد، بلکه میتواند به درمان بیماریهای عصبی روی زمین نیز کمک کند.
کاربرد این تحقیقات در پزشکی
یافتههای پژوهشهای فضایی تنها برای فضانوردان مفید نیستند. دانشمندان امیدوارند این مطالعات به درک بهتر بیماریهایی مانند افزایش فشار داخل جمجمه، اختلالات تعادل، مشکلات بینایی و حتی برخی عوارض شناختی ناشی از شیمیدرمانی کمک کند.
به همین دلیل، پزشکی فضایی امروزه به یکی از شاخههای مهم علوم اعصاب تبدیل شده است.
آینده پژوهشها
با آغاز برنامههای بازگشت انسان به ماه و برنامهریزی برای سفر به مریخ، شناخت دقیق تأثیر ریزگرانش بر مغز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پژوهشگران اکنون در حال بررسی راهکارهایی مانند ورزشهای تخصصی، تجهیزات ایجاد گرانش مصنوعی، رژیمهای غذایی مناسب و فناوریهای جدید برای کاهش اثرات منفی سفرهای فضایی هستند.
آنچه تاکنون مشخص شده این است که مغز انسان توانایی فوقالعادهای برای سازگاری با محیطهای جدید دارد، اما این سازگاری بدون هزینه نیست. شناخت بهتر این تغییرات، یکی از مهمترین گامها برای تحقق رؤیای سفرهای طولانیمدت انسان در منظومه شمسی خواهد بود.
