کاهش چک های برگشتی نسبت به دو دوره جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه

بررسی آمار چک‌های برگشتی از دی‌ماه ۱۴۰۳ تا مردادماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد هم‌زمان با دو جنگ ۱۲روزه و ۴۰روزه رمضان، نسبت تعداد و مبلغ چک‌های برگشتی افزایش‌یافته، اما این افزایش در ماه‌های بعد تا حدودی تعدیل شده است. به بیان دیگر شوک‌های ناشی از جنگ در آمار چک‌ها قابل‌مشاهده‌اند، اما داده‌ها نشان نمی‌دهند این شوک‌ها در تمام ماه‌های بعد به افزایش مداوم نسبت چک‌های برگشتی منجر شده باشند. 

پس از جنگ ۱۲روزه، نسبت تعداد چک‌های برگشتی که در تیرماه ۱۴۰۴ به ۱۴.۵ درصد رسیده بود، در آبان‌ماه به ۸.۷ درصد کاهش یافت؛ نسبت مبلغ چک‌های برگشتی نیز از اوج ۲۲.۶ درصدی تیرماه 1404 به ۱۳.۱ درصد در مهرماه سال گذشته رسید. در سال ۱۴۰۵ هم پس از ثبت نسبت‌های بالاتر در فروردین‌ماه، هر دو شاخص در اردیبهشت و خرداد کاهش پیدا کردند. پس از جنگ ۴۰روزه رمضان، نسبت تعداد چک‌های برگشتی در تیر و مرداد افزایش یافت، اما نسبت مبلغ در مردادماه اندکی پایین‌تر آمد. این روند نشان می‌دهد پس از جهش‌های مقطعی، نسبت چک‌های برگشتی در ادامه به محدوده‌های پایین‌تری بازگشته است؛ هرچند رکوردشکنی مبلغ اسمی چک‌های برگشتی در مردادماه ۱۴۰۵ یادآوری می‌کند که نمی‌توان از بازگشت کامل همه ابعاد مبادلات اقتصادی به شرایط پیش از جنگ سخن گفت. 

معادله جنگ در آمار تعداد و مبلغ چک‌های برگشتی 
نسبت تعداد چک‌های برگشتی به چک‌های مبادله‌شده در سه ماه پایانی سال ۱۴۰۳ روندی نسبتاً باثبات داشت و در محدوده ۹.۴ تا ۱۰.۳ درصد قرار گرفت. این نسبت در فروردین ۱۴۰۴ به ۹.۱ درصد کاهش یافت، اما در ماه‌های بعد روندی افزایشی پیدا کرد و در خردادماه، هم‌زمان با وقوع جنگ ۱۲روزه، به ۱۱.۷ درصد رسید. این روند در تیرماه، نخستین ماه پس از جنگ، شدت بیشتری گرفت و نسبت تعداد چک‌های برگشتی با افزایش ۲.۸ واحد درصدی نسبت به خرداد به ۱۴.۵ درصد رسید. اگرچه این شاخص در ماه‌های بعد کاهش یافت و در آبان‌ماه به ۸.۷ درصد رسید، در ماه‌های پایانی سال دوباره صعودی شد و اسفندماه را با نسبت ۱۴.۱ درصد به پایان رساند.

در سال ۱۴۰۵ نیز نسبت تعداد چک‌های برگشتی در فروردین‌ماه به ۱۶.۹ درصد رسید که بالاترین میزان در کل دوره مورد بررسی است. پس از آن، این شاخص در اردیبهشت و خرداد کاهش یافت و به ۱۰.۵ درصد رسید، اما در ماه‌های پس از جنگ ۴۰روزه رمضان مجدداً افزایش پیدا کرد؛ به‌طوری‌که نسبت تعداد چک‌های برگشتی در تیرماه به ۱۲ درصد و در مردادماه به ۱۲.۴ درصد رسید. به‌این‌ترتیب، درحالی‌که پس از جنگ ۱۲روزه جهش قابل‌توجهی در نسبت تعداد چک‌های برگشتی مشاهده شد، در دوره پس از جنگ رمضان نیز این شاخص بار دیگر مسیر افزایشی در پیش گرفت، هرچند هنوز به اوج ثبت‌شده در فروردین‌ماه نرسیده است. 

نسبت مبلغ چک‌های برگشتی به کل مبلغ چک‌های مبادله‌شده هم در همین دوره با نوسانات قابل‌توجهی همراه بوده است. این نسبت در دی و بهمن ۱۴۰۳ به ترتیب ۱۴.۳ و ۱۴.۱ درصد بود و در اسفندماه به ۱۵.۴ درصد رسید. در فروردین ۱۴۰۴ به ۱۳.۸ درصد کاهش یافت، اما در اردیبهشت و خرداد روندی افزایشی پیدا کرد و به ترتیب به ۱۴.۴ و ۱۶.۷ درصد رسید. با وقوع جنگ ۱۲روزه، این روند در تیرماه شدت گرفت و نسبت مبلغ چک‌های برگشتی با افزایش ۵.۹ واحد درصدی نسبت به ماه قبل، به ۲۲.۶ درصد رسید؛ بالاترین میزان ثبت‌شده در کل دوره مورد بررسی.

این نسبت در مرداد و شهریور به ترتیب به ۱۸.۹ و ۱۸.۳ درصد کاهش یافت و در مهرماه به ۱۳.۱ درصد رسید. بااین‌حال، در ماه‌های پایانی سال دوباره افزایش پیدا کرد و در اسفندماه به ۱۷.۴ درصد رسید. در سال ۱۴۰۵ نیز نسبت مبلغ چک‌های برگشتی در فروردین به ۲۰.۳ درصد رسید، اما در اردیبهشت و خرداد به ترتیب به ۱۳.۱ و ۱۲ درصد کاهش یافت. پس از جنگ ۴۰روزه رمضان، این شاخص در تیرماه به ۱۴.۶ درصد افزایش پیدا کرد، اما برخلاف نسبت تعداد چک‌های برگشتی، در مردادماه اندکی کاهش یافت و به ۱۴.۱ درصد رسید. مقایسه دو شاخص نشان می‌دهد در بسیاری از ماه‌ها، سهم مبلغ چک‌های برگشتی از کل مبادلات از سهم تعدادی آن‌ها بیشتر بوده است؛ از جمله در تیرماه ۱۴۰۴ که در برابر برگشت ۱۴.۵ درصد از چک‌ها از نظر تعداد، سهم مبلغ چک‌های برگشتی به ۲۲.۶ درصد رسید. این اختلاف نشان می‌دهد متوسط مبلغ چک‌های برگشتی در آن ماه از متوسط مبلغ کل چک‌های مبادله‌شده بیشتر بوده است و اهمیت بررسی هم‌زمان تعداد و ارزش چک‌های برگشتی را نشان می‌دهد.

بازگشت تدریجی چک‌های برگشتی به قبل از جنگ 
بررسی مبلغ چک‌های برگشتی از دی‌ماه ۱۴۰۳ تا مردادماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ارزش ریالی چک‌های برگشت‌خورده در این دوره، باوجود نوسانات ماهانه، روندی افزایشی داشته است. مبلغ چک‌های برگشتی که در دی و بهمن ۱۴۰۳ به ترتیب ۱۳۰ و ۱۲۹ هزار میلیارد تومان بود، در اسفندماه به ۱۷۱ هزار میلیارد تومان رسید. در فروردین ۱۴۰۴ این رقم به ۸۸ هزار میلیارد تومان کاهش یافت، اما در دو ماه بعد مجدداً افزایش پیدا کرد و در خردادماه به ۱۴۱ هزار میلیارد تومان رسید. با وقوع جنگ ۱۲روزه در خردادماه ۱۴۰۴، یکی از مهم‌ترین تغییرات این شاخص در تیرماه همان سال رقم خورد؛ به‌طوری‌که مبلغ چک‌های برگشتی با افزایشی حدود ۴۷ درصدی نسبت به خردادماه، به ۲۰۷ هزار میلیارد تومان رسید. این جهش در نخستین ماه پس از جنگ، می‌تواند نشانه‌ای از تشدید فشار بر مبادلات اعتباری و تعهدات مالی در پی شرایط بی‌ثبات اقتصادی و اختلالات ناشی از جنگ باشد. 

هرچند در مردادماه مبلغ چک‌های برگشتی به ۱۷۱ هزار میلیارد تومان کاهش یافت، در شهریورماه دوباره به ۱۹۵ هزار میلیارد تومان رسید. به‌این‌ترتیب، آثار احتمالی شوک ناشی از جنگ را می‌توان در افزایش قابل‌توجه مبلغ چک‌های برگشتی در ماه بلافاصله پس از آن و تداوم نوسانات این شاخص در ماه‌های بعد دنبال کرد.

در ماه‌های پایانی سال ۱۴۰۴ نیز مبلغ چک‌های برگشتی همچنان در سطوح بالایی قرار داشت. این رقم در مهرماه به ۱۴۶ هزار میلیارد تومان کاهش یافت، اما در آبان و آذر به ترتیب به ۱۷۴ و ۲۰۴ هزار میلیارد تومان رسید. در دی‌ماه ۲۰۷ هزار میلیارد تومان چک برگشت خورد و این رقم در بهمن‌ماه با ثبت ۲۲۱ هزار میلیارد تومان به بالاترین میزان سال رسید. در اسفندماه نیز مبلغ چک‌های برگشتی ۱۸۹ هزار میلیارد تومان بود. در سال ۱۴۰۵، این شاخص در فروردین‌ماه به ۱۸۰ هزار میلیارد تومان رسید و در اردیبهشت با افزایش به ۲۰۱ هزار میلیارد تومان، در خردادماه به ۱۶۵ هزار میلیارد تومان کاهش یافت. با آغاز جنگ ۴۰روزه رمضان، بررسی روند این شاخص در ماه‌های جنگ و پس از آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در تیرماه، یعنی ماه پس از دوره جنگ، مبلغ چک‌های برگشتی به ۱۹۷ هزار میلیارد تومان رسید و در مردادماه با افزایش بیشتر، رقم ۲۳۱ هزار میلیارد تومان را ثبت کرد؛ رقمی که بالاترین میزان در کل دوره مورد بررسی است. 

مقایسه مردادماه ۱۴۰۵ با مردادماه سال قبل نیز از رشد حدود ۳۵ درصدی مبلغ چک‌های برگشتی حکایت دارد، بنابراین در کنار جهش ۴۷ درصدی تیرماه ۱۴۰۴ پس از جنگ ۱۲روزه، افزایش مبلغ چک‌های برگشتی در ماه‌های پس از جنگ ۴۰روزه رمضان نیز قابل‌توجه است. البته برای تفکیک اثر جنگ از سایر عوامل، باید تورم، تغییر حجم مبادلات چک و وضعیت فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را نیز در تحلیل لحاظ کرد. نکته مهم اینکه با درنظرگرفتن قیمت ثابت اسفندماه 1404، ارزش حقیقی چک‌های برگشتی در سال جاری بین 150 تا 170 همت خواهد بود که نسبت به ارقام بیش از 200 همتی سال گذشته، ارزش حقیقی چک‌های برگشتی روند کاهشی داشته است. 

در نهایت، آنچه از کنار هم گذاشتن این ارقام به دست می‌آید، تصویری از بازگشت نسبی مبادلات چکی به وضعیت پیش از شوک‌های جنگی است؛ گویی پس از هر جهش، بخشی از فشار اولیه فروکش کرده و نسبت چک‌های برگشتی دوباره به محدوده‌های پایین‌تر بازگشته است. بااین‌حال این بازگشت به معنای ازمیان‌رفتن تمام آثار نااطمینانی یا بهبود قطعی وضعیت مالی بنگاه‌ها نیست.