زنان تحصیل کرده؛ «نیروی ذخیره ای» که اقتصاد ایران از آن غافل است
یک جمعیتشناس با تأکید بر اینکه امروز در حوزه آموزش، دختران نهتنها از فرصت برابر برخوردارند بلکه سهم بیشتری از ورودیهای دانشگاه را به خود اختصاص دادهاند، مسئله اساسی زنان را محدودیتهای بازار کار و رکود اقتصادی میداند.
درحالی بیش از ۶۴ درصد متقاضیان ورود به دانشگاهها را دختران تشکیل میدهند که در برخی رشتههای دانشگاهی از جمله رشتههای فنی و مهندسی، شکاف جنسیتی جدی وجود دارد؛ در این میان اما یک جمعیتشناس با تأکید بر اینکه امروز در حوزه آموزش، دختران نهتنها از فرصت برابر برخوردارند بلکه سهم بیشتری از ورودیهای دانشگاه را به خود اختصاص دادهاند، مسئله اساسی زنان را محدودیتهای بازار کار و رکود اقتصادی میداند.
چندی پیش، زهرا بهروزآذر- معاون امور زنان و خانواده رئیسجمهوری با اشاره به وضعیت تحصیلی زنان، گفت: «یکی از بزرگترین افتخارات امروز ما در جهان، موضوع ورود زنان به دانشگاههاست. بیش از ۶۴ درصد متقاضیان ورود به دانشگاهها را دختران تشکیل میدهند و بیش از ۵۲ درصد افرادی که امروز بر صندلیهای دانشگاهها نشستهاند، زنان هستند. اما وقتی رشتههای تحصیلی را بررسی میکنیم، نشان میدهد که شکاف جنسیتی واضح میان زنان و مردان در پذیرش و حضور در برخی رشتههای دانشگاهی وجود دارد. در رشتههای فنی و مهندسی شکاف جدی داریم. بر اساس آمار، سال گذشته حدود ۴۳ هزار نفر از دختران به علوم پایه وارد شدهاند و حدود ۶۶ هزار نفر پسر بودهاند، اما در رشتههای فنی و مهندسی خیلی شکاف داریم. سؤال مهم این است که چه اتفاقی میافتد که یک رشته مردانه تلقی میشود و چه باورهایی باعث میشود زنان، بهویژه در رشتههایی مانند علوم کامپیوتر و برق، کمتر وارد شوند و رشته های دیگری را انتخاب کنند. البته این رشتهها، در همه دنیا با شکاف جنسیتی مواجه هستند.»
در همین راستا اما، شهلا کاظمیپور- جمعیتشناس و جامعهشناس با ارائه آمارها و دلایلی، به تفاوت جنسیتی در انتخاب رشتههای تحصیلی اشاره میکند و به ایسنا میگوید: این تفاوت از همان دوران دبیرستان و زمان انتخاب رشته آغاز میشود. معمولاً دختران کمتر به سمت رشته ریاضی میروند، زیرا از همان ابتدا میدانند بازار کار رشتههای فنی و مهندسی برای آنان محدودتر است. به همین دلیل، گرایش دختران به رشتههای علوم تجربی و علوم انسانی بیشتر است و در مقابل، پسران بیشتر رشته ریاضی را انتخاب میکنند و در ادامه نیز وارد رشتههای فنی و مهندسی میشوند.
وی ادامه داد: البته اگر مجموع ورودیهای دانشگاه را در نظر بگیریم، تعداد دختران از پسران بیشتر است. در مقابل، بسیاری از پسران نیز به دلیل آنکه رشتههای علوم انسانی را دارای بازار کار مناسبی نمیدانند، ترجیح میدهند یک سال دیگر برای ورود به رشتههای علوم پایه یا فنی و مهندسی تلاش کنند و کمتر به سمت رشتههای علوم انسانی میروند.
این جمعیتشناس درباره علت استقبال کمتر دختران از برخی رشتههای فنی و مهندسی نیز گفت: این موضوع بیش از آنکه به کلیشههای جنسیتی مربوط باشد، به واقعیت بازار کار بازمیگردد. در ایران صنایع توسعهیافتهای نداریم و بازار کار محدود است. حتی بسیاری از مردانی که در رشتههای فنی و مهندسی تحصیل کردهاند نیز بیکار و در جستوجوی شغل به سر میبرند. البته در برخی مشاغل سخت، شیفتی یا مشاغلی که نیازمند حضور در خارج از شهر هستند، کارفرمایان بیشتر تمایل به استخدام مردان دارند و طبیعتاً حضور زنان در این بخشها کمتر است، اما نمیتوان همه این شرایط را صرفاً به کلیشههای جنسیتی نسبت داد.
وی درباره نقش نگرشهای فرهنگی در این زمینه نیز اظهار کرد: به طور کلی، نگرشهای فرهنگی در جامعه وجود دارد، اما در حوزه آموزش، بهویژه در مقاطع دبستان و دبیرستان، تا حد زیادی برابری جنسیتی برقرار شده است. در دانشگاهها نیز از نظر تعداد ورودیها، سهم دختران حتی از پسران بیشتر است و در برخی رشتهها مانند علوم پزشکی نیز زنان توانستهاند جایگاه قابل توجهی کسب کنند.
این جامعهشناس با بیان اینکه مشکل اصلی زنان در ایران بازار کار است، تصریح کرد: به دلیل نبود رشد اقتصادی و محدود بودن فرصتهای اشتغال، زنان بیش از مردان از شرایط اقتصادی آسیب میبینند. در ادبیات علمی نیز این موضوع مطرح میشود که در دورههای بحران اقتصادی، زنان نخستین گروهی هستند که از بازار کار حذف میشوند و در زمان استخدام نیز فرصتهای شغلی کمتری در اختیار آنان قرار میگیرد.
به گفته کاظمیپور، امروز بیش از ۵۴ درصد زنان تحصیلکرده کشور بیکارِ در جستوجوی کارند. بسیاری از آنان ناچار میشوند به سمت مشاغل غیررسمی، فعالیتهای اینترنتی یا سایر مشاغل فاقد امنیت شغلی روی بیاورند، زیرا امکان جذب در بازار کار رسمی برای آنها فراهم نیست.
وی با اشاره به وضعیت عدالت جنسیتی در حوزه آموزش گفت: براساس مطالعات و پژوهشهایی که انجام دادهایم، در حوزه آموزش، برابری جنسیتی تا حد زیادی محقق شده است و اگر در برخی رشتهها تفاوتی دیده میشود، بیشتر به چشمانداز اشتغال آن رشتهها بازمیگردد.
این جمعیتشناس تأکید کرد: شاید تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد از این تفاوتها ناشی از نگرشهای فرهنگی باشد، اما حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد آن به مشکلات اقتصادی، رکود و محدود بودن فرصتهای شغلی مربوط میشود. اگر اقتصاد کشور از رشد مناسبی برخوردار باشد و فرصتهای شغلی جدید ایجاد شود، زنان نیز همانند بسیاری از کشورهای توسعهیافته به طور گسترده جذب بازار کار خواهند شد.
کاظمیپور با اشاره به روندهای جمعیتی کشور اظهار کرد: با کاهش نرخ باروری و کند شدن رشد جمعیت، ایران نیز در دهههای آینده با کاهش نیروی کار مواجه خواهد شد، اما برخلاف بسیاری از کشورهای توسعهیافته که ناچار به جذب نیروی کار مهاجر شدهاند، ایران از ظرفیت بزرگی از زنان تحصیلکرده و آماده به کار برخوردار است که میتوانند به عنوان نیروی کار ذخیره، نیاز بازار کار را در سالهای آینده تأمین کنند.
