کالبدشکافی یک اتصال نمایشی | فعالیت کاربران هنوز به دوران قبل از قطعی بازنگشته است

دولتمردان می‌گویند اینترنت در ایران دوباره وصل شده است، اما داده‌های شبکه‌های اجتماعی چیز دیگری می‌گویند. تحلیل آماری از انتشار محتوا در پلتفرم‌های اجتماعی نشان می‌دهد با وجود اتصال اینترنت، حجم تولید محتوا در حال حاضر یک پنجم روزهای پیش از قطعی اینترنت در دی‌ماه است. همچنین آمار بیانگر این است که در این مدت با مهاجرتی اجباری روبه رو شدیم و بخش مهمی از فعالیت کسب‌وکارها هم از اینستاگرام و تلگرام به سمت روبیکا و بله جابه‌جا شد.

اگرچه اینترنت در شبکه‌های اجتماعی خلاصه نمی‌شود، اما بررسی میزان فعالیت در اینستاگرام، تلگرام و ایکس می‌تواند تصویر خوبی درباره وضعیت شبکه در اختیارمان بگذارد. شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان محبوب ایرانی‌ها که هر سه فیلتر هستند و برای استفاده از آنها باید از VPN استفاده کرد.

آکادمی رصد، تحلیل و استراتژی شبکه‌های اجتماعی «دیتوم»، داده‌هایی از حجم انتشار محتوا در این پلتفرم‌ها را در اختیار دیجیاتو قرار داده که بررسی آن نشان می‌دهد میزان فعالیت حتی به بهمن ماه نمی‌رسد. دورانی که اینترنت بعد از قطعی شدید دی ماه به ظاهر وصل شده بود اما به گفته کارشناسان شبکه، آن اینترنتی نبود که می‌شناختیم.

داده‌هایی که دیتوم در اختیار دیجیاتو قرار داده نشان می‌دهد در هفته اول دی‌ماه ۱۴۰۴ و پیش از شروع موج اول قطعی‌ها، اینستاگرام روزانه شاهد میانگین ۵۲۸ هزار پست فارسی بود و تلگرام رقم خیره‌کننده یک میلیون و 880 محتوا در روز را ثبت می‌کرد. حتی پس از خاموشی بی سابقه دی‌ماه، وقتی اینترنت در بهمن‌ماه موقتاً وصل شد، میانگین محتوای اینستاگرام در بهمن به ۳۶۴ هزار و تلگرام به یک و نیم میلیون پست رسید.

رشد انتشار محتوا در ایکس، تلگرام و اینستاگرام پس از اتصال مجدد اینترنت در بهمن خیلی سریع رقم خورد، اتفاقی که در حال حاضر شاهد آن نیستیم.

از ۷ دی، هم‌زمان با آغاز اعتراضات اقتصادی و افزایش فشار بر اینترنت، حجم انتشار محتوا به زبان فارسی در ایکس جهش می‌کند و از حدود یک میلیون محتوا در روز به نزدیکی سه میلیون می‌رسد. اما با نزدیک شدن به ۱۸ دی و سپس قطعی کامل اینترنت، روند نزولی شروع می‌شود و تا ۲۸ دی ادامه پیدا می‌کند. بعد از باز شدن نسبی مسیرهای دسترسی، محتوا دوباره بالا می‌رود و به محدوده ۲ تا ۲.۵ میلیون در روز می‌رسد، اما این بازگشت پایدار نمی‌ماند.

موج دوم قطعی، از ۹ اسفند و هم‌زمان با شروع جنگ، دوباره همین الگو را تکرار می‌کند. انتشار محتوا در ایکس رو به کاهش می‌رود و تا اواخر اسفند به حدود یک میلیون در روز می‌رسد. اواخر اسفند و نزدیک به چهارشنبه سوری شاهد این بودیم که اینترنت سیم‌کارت سفیدها و حتی VPNهای گران قیمت از کار افتادند.

بعد از آتش‌بس، رشد نسبی دیده می‌شود، اما تا آخر اردیبهشت روند کلی نزولی باقی می‌ماند. از اوایل خرداد هم‌زمان با آغاز فرایند بازگشایی اینترنت، دوباره نشانه‌هایی از افزایش فعالیت دیده می‌شود. اینستاگرام و تلگرام نیز تقریبا چنین مسیری را در قطعی اینترنت طی می‌کنند.

لازم به یادآوری است که انتشار محتوا به زبان فارسی تنها مختص ایرانیان داخل کشور نیست. محتواهای مربوطه در زمان قطعی اینترنت را دارندگان سیم‌کارت سفید، اینترنت پرو، استارلینک و البته جمع بسیاری از ایرانی‌های مهاجر در سراسر دنیا تولید می‌کردند. شاید یکی از دلایل افت تولید محتوا در ایکس و اینستاگرام پس از آتش‌بس نیز به همین خاطر باشد که ایرانی‌های مهاجر کمتر در شبکه‌های اجتماعی فعالیت کردند.

به طور کلی این داده‌ها پیام روشنی دارند. جاده اینترنت شاید بازگشایی شده باشد، اما هنوز صعب‌العبور است. رئیس کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک تهران نیز دو روز پیش در گفتگو با دیجیاتو توضیح داد چرا تجربه خوبی از اینترنت نداریم.

«مهم‌ترین مسئله این است که اینترنت دیتاسنترها وصل نشده است. این مسئله هیچ توجیه و منطقی ندارد. این مسئله کسب‌وکارها را دیوانه می‌کند. کسب‌وکارها برای فعالیت‌های عادی هم به مشکل خورده‌اند. خیلی عجیب است بگوییم شخصی در دیتاسنتری سرور دارد و سرور اینترنت ندارد. با چه توجیهی می‌شود اتصال اینترنت دیتاسنترها را از اولویت خارج کرد؟»

وقتی اینترنت خواص، مشتری نمی‌آورد

بررسی داده‌های مربوط به کسب‌وکارها نیز اطلاعات جالبی را در اختیارمان می‌گذارد. در موج اول قطعی‌ها و بعد شبکه بی کیفیتی که در دسترسمان قرار گرفت، تعداد کانال‌های فعال کسب‌وکار در تلگرام با ریزش ۸۴ درصدی از ۱۲۹ هزار به ۱۹ هزار کانال رسید.

در اینستاگرام نیز نزدیک دو سوم صفحات کسب‌وکاری پس از قطعی اینترنت 18 دی ماه، خاموش شدند. این موضوع البته به جز قطعی اینترنت به فشارهای کاربران نیز باز می‌گشت. در آن زمان شاهد موجی از مخالفت با فعالیت کسب‌وکارها در اینستاگرام به علت اعتراضات دی ماه بودیم.

با فرض اینکه هدف اینترنت طبقاتی حفظ فعالیت کسب‌وکارها بوده، داده‌ها نشان می‌دهد این هدف محقق نشده است. در این بازه، با اینکه اینترنت طبقاتی خیلی جدی دنبال شد، میانگین محتوای اینستاگرام زیر ۱۰۰ هزار پست باقی ماند. تعداد صفحات اینستاگرامی فعال در مقایسه با ابتدای دی ماه نیز به یک دهم رسید!

می‌توان از داده‌های موجود این طور نتیجه گرفت وقتی دسترسی عموم مردم به اینترنت برقرار نیست، اعطای دسترسی طبقاتی و گران‌قیمت به کسب‌وکارها، معجزه نمی‌کند. گویی مغازه باز است، اما راه‌های منتهی به بازار مسدود شده‌اند.