قاچاق سوخت و بازار داغ چک پول
رونق بازار اسکناسهای درشت ۵۰۰ هزار و یکمیلیون تومانی در هفته های اخیر این فرضیه را تقویت کرد که این اسکناسها، به جای ابزار تسهیل تراکنشهای روزمره، می توانند ابزاری برای معاملات پنهان، قاچاق سوخت و پولشویی باشند.
در هفته های اخیر معامله دلار با چک پول های درشت به یکی از حواشی بازار پولی کشور تبدیل شده است به طوری که افراد با پرداخت ایرانچکهای ۵۰۰ هزار و یک میلیون تومانی می توانستند دلاری که در بازار آزاد حدود ۱۵۵ هزار تومان معامله می شود را ارزان تر و حتی با قیمت هایی چون ۱۲۰ هزار تومان تهیه کنند.
معامله گران در بازار ارز می گویند که ایرانچکهای جمعآوریشده از این مسیر، از کشور خارج میشود یعنی عده ای با جمعآوری ریال از بازار و تسویه برخی معاملات در مناطق مرزی با پول ملی، تلاش میکنند از ورود ارز واقعی به بازار جلوگیری کنند.
برخی فعالان اقتصادی نیز می گویند که انگیزه اصلی استفاده کنندگان از ایران چک ها، برای انجام قاچاق کالاست و با این روش می توان انواع کالاها اعم از کالاهای مصرفی و حتی طلا را به داخل کشور قاچاق کرد.
پیگیری از شبکه بانکی نشان می دهد که در هفته های اخیر و پس از شدت گرفتن خرید و فروش ایران چک های ۵۰۰ هزار تومانی و یک میلیون تومانی در بازار ارز، بانک مرکزی به موضوع ورود کرده است تا جلوی هم سوءاستفاده از پول ملی را بگیرد و هم به تخلفات احتمالی شعب در عرضه این اسکناس ها به افرادی که قصد قاچاق و سوداگری را دارند، رسیدگی کند.
رصد بازار ارز در تهران نیز گویای آن است که با ورود نهاد ناظر به بازار پولی، اکنون دیگر خرید و فروش ارز با این روش به حداقل ممکن رسیده است و به همین دلیل فعالان بازار ارز دیگر با این شیوه معامله نمی کنند.
آلبرت بغزیان، استاد دانشگاه تهران و کارشناس اقتصادی، درباره اینکه معاملات ارزی با ایران چک های درشت چه پیامدهایی برای اقتصاد ایران دارد، اظهار داشت: چاپ اسکناسهایی با مبالغ بالا در ابتدا برای تناسب با تورم و کاهش حجم اسکناسهای خرد انجام شد. اما در عمل، این اسکناسها باعث شدند جابهجایی مبالغ بالا راحتتر و غیرقابلردیابی شود. همین موضوع، راه را برای معاملات غیرقانونی باز کرده است.
وی افزود: با افزایش تورم و رشد قیمتها، نیاز به اسکناسهایی با ارزش بالا طبیعی بود؛ اما در هر کشور، اسکناس بزرگ قدرت خرید مناسبی دارد و معمولاً در معاملات رسمی استفاده میشود.
این کارشناس اقتصادی ادامه داد: در ایران، چاپ اسکناس یکمیلیونی بهظاهر تصمیمی فنی بود اما عرضه آن در هفته های پایانی سال گذشته که به دلیل مدیریت نیاز به نقدینگی بازار صورت گرفت، در عمل موجب شد عدهای از آن برای معاملات خارج از نظارت بانکی استفاده کنند که باید گفت نقلوانتقال پول نقد در این حج به معنی آغاز دورهای تازه برای اقتصاد زیرزمینی است.
بغزیان با ذکر مثالهایی درباره مقایسه واحدهای پولی گفت: در آمریکا، بزرگترین اسکناس ۱۰۰ دلاری است؛ وقتی دلار مثلاً ۱۵۰ هزار تومان باشد، ارزش آن حدود ۱۵ میلیون تومان میشود. در ایران هم زمانی بزرگترین اسکناس ۲۰۰ هزار تومان بود، اما امروز یک میلیون تومان؛ یعنی تقریباً معادل ۱۵ ورق اسکناس قدیمی. این کار به دلیل رشد قیمتها انجام شد تا تناسب ایجاد شود.
وی ادامه داد: در بسیاری از کشورها هم بزرگترین اسکناس قدرت خرید بالایی دارد؛ مثل اسکناس ۵۰۰ یورویی را می توان که با حجم تهیه کرد. اما مسئله اینجاست که ارقام درشت اسکناس عملاً جابهجایی حجم پول را آسانتر میکند و همین موضوع میتواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند.
بغزیان خاطرنشان کرد: وقتی بدون ورود مشخص در چرخه گردش مالی و کارتبهکارت شدن، افراد با اسکناس درشت مبادله میکنند، مسیر برای انجام برخی فعالیتهای غیرقانونی - از جمله پولشویی و کارهایی که نباید کشف شوند - هموار میشود.
جنگ، محدودیت بانکی و سودجویان فعال
بغزیان با اشاره به شرایط خاص کشور و با تاکید بر اینکه مدیریت اقتصاد در وضعیت جنگی نیازمند برنامه ریزی منسجم است، گفت: در چنین وضعیتی، حوالههای دلار و نقلوانتقالهای بانکی سختتر انجام میشود. سودجویان هم برای مبادلات سریع و بدون رد مالی، سراغ اسکناسهای درشت میروند؛ بخصوص در حوزه قاچاق سوخت که اختلاف قیمت داخل و خارج کشور، انگیزه زیادی برای انجام آن ایجاد کرده است.
به گفته این کارشناس، ارزش مبادلات قاچاق با چند برگ اسکناس یکمیلیونی قابل انجام است، بدون اینکه اثری از آن در سیستم مالی کشور ثبت شود. او تأکید کرد: در ماههای اخیر، وضعیت قاچاق سوخت بهویژه در مناطق مرزی، نگرانکنندهتر شده و اسکناسهای درشت در این میان ابزار اصلی انتقال پول هستند.
بغزیان در بخش دیگری از گفتوگو با اشاره به اقدامات دولت برای کنترل بازار سوخت افزود: کارت سوخت با هدف جلوگیری از سوءاستفاده طراحی شد، اما عملاً به دلیل وجود کارتهای آزاد در جایگاهها و نبود نظارت کافی، عملکرد آن کاهش یافته است. در چنین محیطی، اسکناسهای درشت کار قاچاقچیان را سادهتر میکند.
وی تاکید کرد: هرچه معاملات نقدی بیشتر شود، امکان رصد پایههای پولی و مالی کمتر میشود و ریسک پولشویی بالا میرود.
تصفیه با ریال؛ ساده اما پرخطر
بغزیان خاطر نشان کرد: معاملات نقدی با اسکناس نیازی به ثبت ندارند. این باعث میشود کسانی که میخواهند فعالیت قاچاق یا انتقال پولهای غیرقانونی انجام دهند، به سمت اسکناس درشت بروند که اسکناس یکمیلیونی این روند را تسهیل میکند.
این کارشناس اقتصادی با یادآوری معایب توسعه با ریال برای اقتصاد ایران اظهار داشت: تصفیه با ریال نیازی به ثبت در سیستم های بانکی ندارد؛ ممکن است کسانی مثل اتباع خارجی بخواهند دلار وارد کشور کنند و چون کارت بانکی داخل ایران را ندارند، مجبور به استفاده از اسکناس هستند.
وی خاطر نشان کرد: باید در نهایت گفت که ویژگی تسویه با ریال ناشناس ماندن است و بهترین روش برای قاچاق کالاست.
