آیا تنگه ی هرمز به اهرم فشار تبدیل می‌شود؟

تصمیم دونالد ترامپ برای حمله به ایران، بازار‌های جهانی نفت را با موج تازه‌ای از نگرانی و عدم قطعیت روبه‌رو کرده است؛ نگرانی‌ای که بیش از آن‌که صرفا به میزان تولید نفت ایران مربوط باشد، به موقعیت ژئوپلیتیکی این کشور در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان بازمی‌گردد. به همین دلیل، نشریه‌ی بلومبرگ در چندین یادداشت خود، به بررسی اثرات جنگ ایران و آمریکا بر بازار‌ها علی‌الخصوص نفت پرداخته است

تنگه هرمز؛ گلوگاه حیاتی انرژی جهان

ایران با تولید حدود ۳.۳ میلیون بشکه نفت در روز، نزدیک به سه درصد از عرضه جهانی را در اختیار دارد و یکی از تولیدکنندگان مهم اوپک به‌شمار می‌رود. با این حال، اهمیت واقعی این کشور برای بازار انرژی، تسلط آن بر تنگه‌ی هرمز است؛ آبراهی که حدود یک‌پنجم نفت خام جهان از آن عبور می‌کند و مسیر اصلی صادرات تولیدکنندگانی همچون عربستان، عراق و امارات محسوب می‌شود.

گزارش‌ها از کاهش محسوس تردد نفتکش‌ها در این آبراه حکایت دارد و برخی کشتی‌ها پس از شنیدن پیام‌های هشدارآمیز رادیویی از نزدیکی سواحل ایران، مسیر خود را تغییر داده‌اند. هرچند تهران به‌طور رسمی بسته شدن تنگه را اعلام نکرده، اما تهدید‌های پیشین درباره امکان مسدودسازی این مسیر، سناریوی اختلال گسترده در عرضه جهانی را دوباره به صدر نگرانی‌ها بازگردانده است.

بسته شدن کامل هرمز اقدامی بی‌سابقه و پرهزینه خواهد بود، اما حتی ایجاد مزاحمت برای کشتیرانی یا اخلال در سامانه‌های ناوبری نیز می‌تواند جریان صادرات را مختل و هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل را به‌شدت افزایش دهد.

افزایش تنش‌های منطقه‌ای و آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها

مقامات و سران ایران پیش‌تر هشدار داده‌اند که حمله نظامی می‌تواند به «جنگی منطقه‌ای» منجر شود. تجربه‌های گذشته نیز نشان داده زیرساخت‌های انرژی منطقه در برابر تنش‌های ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیرند؛ از جمله حمله سال ۲۰۱۹ به تاسیسات فرآوری نفت عربستان که به توقف بخشی از تولید جهانی انجامید. در چنین فضایی، حتی احتمال حملات محدود یا اقدامات تلافی‌جویانه علیه تاسیسات نفتی کشور‌های همسایه می‌تواند ریسک ژئوپلیتیکی بازار را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد.

با وجود آن‌که برخی کشور‌های منطقه از جمله عربستان سعودی و امارات از مسیر‌های خط لوله جایگزین برای دور زدن هرمز برخوردارند، ظرفیت این مسیر‌ها محدود است و پاسخگوی کل صادرات خلیج فارس نخواهد بود. از همین رو، هرگونه انسداد یا ناامنی در تنگه می‌تواند به سرعت به کاهش عرضه موثر در بازار جهانی منجر شود.

قیمت نفت چقدر می‌شود!

بازار نفت پیش‌تر نیز نسبت به تنش‌های نظامی واکنش نشان داده است. در جریان درگیری‌های ماه ژوئن، قیمت نفت خام برنت با جهشی قابل توجه به بالای ۸۰ دلار در هر بشکه رسید، هرچند پس از مشخص شدن عدم آسیب جدی به زیرساخت‌های کلیدی، بخش عمده این افزایش قیمت تعدیل شد. با این حال، نگرانی‌های جدید درباره تشدید درگیری‌ها بار دیگر انتظارات افزایشی را تقویت کرده است.

در حالی که بازار‌های اصلی معاملات آتی در تعطیلات پایان هفته امکان واکنش فوری نداشتند، برخی ابزار‌های معاملاتی خرده‌فروشی افزایش قابل توجه قیمت نفت وست‌تگزاس اینترمدیت را نشان داده‌اند. تحلیلگران نیز معتقدند در صورت تداوم چرخه تشدید تنش‌ها، شاخص جهانی برنت ممکن است در کوتاه‌مدت بار دیگر به محدوده ۸۰ دلار بازگردد.

به این ترتیب، آنچه بازار‌های نفت را بیش از هر چیز تهدید می‌کند، نه فقط حجم تولید ایران، بلکه احتمال اختلال در یکی از مهم‌ترین شریان‌های انتقال انرژی جهان و گسترش دامنه درگیری‌ها در منطقه‌ای است که بخش بزرگی از عرضه جهانی نفت و گاز به آن وابسته است.