نفس های مشهد به شماره افتاد
افزایش گرد و غبار در مشهد، کیفیت هوا و سلامت شهروندان دومین کلانشهر کشور را با مخاطره مواجه کرده است.
کیفیت هوا و سلامت شهروندان مرکز استان خراسان رضوی، در شرایطی نامناسب قرار دارد.
گرد و غبار دیگر یک پدیده گذرا در آسمان مشهد نیست؛ مهمان ناخواندهای است که از کانونهای داخلی و فرامرزی برخاسته و نفس دومین کلانشهر کشور را تنگ کرده است. پدیدهای که نهتنها کیفیت هوا را کاهش داده بلکه سلامت شهروندان را نیز در معرض تهدیدی جدی قرار داده است.
«مامان، چرا خورشید کثیف شده؟»
صدای پسرک از پشت پنجره میآید؛ دست کوچکش را روی شیشه میگذارد و به قرص کمرنگ خورشیدی نگاه میکند که پشت پردهای از خاک، رنگ باخته است. مادر پرده را کنار میزند اما منظره بیرون تفاوت چندانی با پشت پرده ندارد. آسمان نه آبی است و نه حتی خاکستری؛ رنگی میان زرد و قهوهای و اندوه. چند دقیقه بعد سرفههای کودک شروع میشود؛ اسپری تنفسی از کشوی میز بیرون میآید؛ وسیلهای که این روزها بیشتر از اسباببازیهایش به دست میگیرد.
مادر پنجره را میبندد، دستگاه تصفیه هوا را روشن میکند و دوباره به تلفن همراهش نگاه میکند؛ هشدار آلودگی هوا. توصیه شده کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و ریوی از خانه خارج نشوند. برای هزاران خانواده مشهدی، این صحنه دیگر اتفاقی نادر نیست؛ گرد و غبار آرام و بیصدا وارد خانهها شده است؛ روی لبه پنجرهها و طاقچه ها و ...مینشیند، بر برگ درختان سایه میاندازد، نفسها را سنگین میکند و رنگ آسمان را میدزدد.
در خیابانهای شهر، رهگذران ماسک بر صورت دارند؛ کوههای بینالود که در هوای صاف از دوردستها دیده میشوند، اینک روزها و گاه هفته ها در مهی از خاک گم شدهاند. گنبد طلایی حرم مطهر که همیشه از دور میدرخشد، گاهی در پس پردهای از ذرات معلق کمفروغتر از همیشه به نظر میرسد. باد میوزد اما به جای طراوت، بوی خشکی زمین و طعم خاک را با خود میآورد. سالها بود که نام آلودگی هوای مشهد با دود خودروها، ترافیک و آلایندههای صنعتی گره خورده بود اما اکنون دشمنی دیگر نیز به این فهرست افزوده شده است.
دشمنی که نه دودکش دارد و نه اگزوز؛ از دل زمینهای خشک، بیابانهای تشنه و کانونهای فرسایش بادی برمیخیزد و صدها کیلومتر سفر میکند تا بر آسمان این کلانشهر سایه بیندازد.
مشهد این روزها بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر طوفانهای گرد و غباری قرار دارد که بخشی از آنها از کانونهای داخلی خراسان رضوی و بخشی دیگر از آن سوی مرزها بهویژه افغانستان و مناطق خشک آسیای مرکزی وارد آسمان استان میشوند؛ پدیدهای که کارشناسان آن را یکی از مهمترین تهدیدهای زیستمحیطی جدی سالهای آینده شرق کشور میدانند.
ضرورت مدیریت کانونهای گرد و غبار
کانونهای گرد و غبار هرات در افغانستان و قرهقوم در ترکمنستان به دلیل همجواری جغرافیایی با استان خراسان رضوی نقش تعیینکنندهای در تشدید آلودگی هوای مشهد و سایر مناطق این استان ایفا میکنند. گرد و غبار ناشی از این کانونهای خارجی با جابجایی تودههای هوا، ذرات ریز و گرد و خاکی را به سمت ایران منتقل کرده و در روزهایی که باد از سمت این مناطق میوزد به طور محسوسی کیفیت هوای مشهد و شهرهای مرزی را کاهش میدهد.
این ذرات معلق، علاوه بر ایجاد اختلال در دید و بروز مشکلات تنفسی و تشدید بیماریهای زمینهای در میان شهروندان، خسارات زیستمحیطی و اقتصادی قابل توجهی را نیز به استان وارد میآورد و مدیریت آنها نیازمند دیپلماسی محیط زیستی فعال و همکاریهای بینالمللی مؤثر با کشورهای همسایه است.
ضرورت مدیریت جامع کانونهای گرد و غبار داخلی و خارجی در استان خراسان رضوی به ویژه با توجه به آلودگیهای اخیر هوای کلانشهر مشهد اهمیتی دوچندان یافته است. در این راستا علی شکاری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی ضمن تشریح اقدامات صورت گرفته بر نقش عوامل داخلی و خارجی در این پدیده تاکید کرد.
توقف رشد کانونهای داخلی؛ چالشهای پیش رو
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به اینکه تعداد کانونهای داخلی گرد و غبار در خراسان رضوی همچنان ۳۰ کانون با وسعت یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار است، از توقف رشد سالانه این کانونها خبر داد. علی شکاری در تشریح اقدامات صورت گرفته در این زمینه گفت: فعالیتهای بیابانزدایی ما در راستای جلوگیری از افزایش شمار کانونهاست. ما با ۷۰۰ هزار هکتار نهالکاری، درختکاری و تاغکاری، مدیریت کانونها را به مرتعداران و دامداران واگذار میکنیم.
مدیرکل منابع طبیعی خراسان رضوی افزود: سامانه مرتع داریم و بهرهبرداران دارای پروانه، طرح تلفیقی تهیه کرده و مدیریت سامانه را بر عهده میگیرند. آنها موظف به اقداماتی مانند مبارزه با ملخ، نهالکاری و مقابله با آتشسوزی هستند و ما نیز مرتع را بدون دریافت عوارض پروانه چرا در اختیارشان قرار میدهیم.
وی اظهار کرد: همچنین دادن اجازه برای منابع درآمدی دیگر مانند هرس، جمعآوری گیاهان دارویی، پرورش زنبور و بومگردی به این مرتعداران از دیگر اقدامات حمایتی است. شکاری در ادامه به موفقیت این طرحها در مناطقی مانند علیآباد (خواف) و کوه سرخ (کاشمر) اشاره کرد.
شکاری پروژههای اداره کل در مدیریت عرصههای بیابانی و همراهی علاقهمندان، خیرین و دستگاهها در قالب طرح «کاشت یک میلیارد درخت» را بخشهای دیگر اقدامات در این حوزه عنوان کرد. وی به اجرای طرحهای نهالکاری در گناباد و نیشابور هر کدام در وسعت ۳۰۰ هکتار و در شهرستان خواف به میزان۷۰۰ هکتار که نیمی از آن اجرا شده، اشاره کرد و گفت: تمام برنامهها به سمت مهار کانونها، کاهش سطح آنها و جلوگیری از افزایش آنها دارد اما این روند در طی سالها شکل گرفته و نیازمند زمان برای مدیریت است.
منشا خارجی گرد و غبار؛ تأثیر قرهقوم بر سرخس
با وجود اقدامات صورت گرفته برای مهار کانونهای داخلی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی تأکید کرد که منشأ آلودگی هوای مشهد در روزهای اخیر، کانونهای خارجی بوده است. وی با اشاره به وضعیت نسبتاً خوب کانونهای داخلی به دلیل بارندگیهای امسال، اظهار کرد: کانونهای داخلی بسیار پایین است و به مشهد نمیرسد و اجازه نداده ایم کانونهای داخلی اضافه شود و مهارشان کردهایم. شکاری همچنین به اختصاص ۲۰۰ میلیارد تومان کمک برای شهرستان سرخس و فعالیت بر روی کانونهای این شهرستان اشاره کرد و گفت: یک خیر نیز ۶ میلیارد تومان نهال برای سرخس اهدا کرده است.
وی افزود: سرخس، علاوه بر خاک خود و آلودگی گرد و غباری، به دلیل نزدیکی به کانون خارجی قرهقوم ترکمنستان، تأثیرپذیری بالایی دارد. سال گذشته پروژههای احیایی ما در سطح ۲۰۰ هکتار در این منطقه اجرا شد و امسال نیز ادامه خواهد یافت.
وی در پایان یادآور شد که اصلاح و احیای طبیعت زمانبر است.
ضرورت ورود دستگاه دیپلماسی
معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی با اشاره به تهدیدات مداوم کیفیت هوای کلانشهر مشهد، به تشریح وضعیت کانونهای تولید گرد و غبار پرداخت. طبق اظهارات وی، در حال حاضر بیش از ۳۰ کانون فعال گرد و غبار در داخل استان وجود دارد که در این میان شهرستانهای سرخس و خواف به عنوان فعالترین کانونهای داخلی شناسایی شدهاند.
مهدی یزدانجو در خصوص تأثیرات فرامرزی بر هوای استان، تصریح کرد که دو کانون مهم تولید گرد و غبار در خارج از مرزهای کشور، شامل صحرای قرهقوم در ترکمنستان و مناطق بیابانی در هرات افغانستان، نقش پررنگی در ایجاد بحران دارند.
به گفته وی، صحرای قرهقوم به دلیل نزدیکی به شهرستان سرخس و مشهد از بار آلودگی بالاتری برخوردار است و چند سالی است که شهرستانهای شمال شرق و شرق استان بهویژه مشهد و سرخس را با تهدید جدی آن مواجه کرده است که این وضعیت عزم دستگاه دیپلماسی کشور را برای حل ریشهای مشکل میطلبد.
دبیر کارگروه اضطرار کاهش آلودگی هوای استان خراسان رضوی بیان کرد: همچنین از سال گذشته، تأثیرات گرد و غبار از استانهای همجوار، شامل غرب استان (شهرستان سبزوار در سمنان) و شهرستانهای قوچان و چناران در خراسان شمالی نیز به وضعیت موجود افزوده شده است.
وی درباره پیگیریهای بینالمللی گفت: که مدیریت پدیده گرد و غبار در کانونهای فوق بحرانی سرخس و خواف، مستلزم اجرای دقیق برنامههای جامع مقابله با گرد و غبار و اقدامات دستگاههای اجرایی مرتبط است.
او ادامه داد: در حوزه دیپلماسی نی اداره کل حفاظت محیط زیست استان با تجمیع دادهها و تعیین گستره تأثیر کانونهای خارجی تلاش کرده است تا دستگاه دیپلماسی را در پیگیریهای بینالمللی یاری رساند با این وجود، در آخرین جلسه کارگروه فنی، نمایندگی وزارت امور خارجه بر لزوم ارائه مستندات علمی به زبان بینالمللی تأکید کرده که علیرغم مکاتبات صورت گرفته با مبادی ذیربط، تا این لحظه پاسخی دریافت نشده است.
یزدانجو در بخش دیگری از سخنان خود به اقدامات حاکمیتی حفاظت محیط زیست در کانونهای داخلی اشاره کرد و افزود که این سازمان در مناطق چهارگانه تحت مدیریت خود، پروژههای بیابانزدایی شامل بوتهکاری، بذرپاشی و عملیات آبخیزداری را از محل اعتبارات ملی اجرا میکند. از سال ۱۳۹۶، اقداماتی نظیر کاشت ۷۲۰ هکتار نهال، ۵۰ هزار هکتار حفاظت و قرق، مدیریت ۴۰۰ هکتار روانآب و خرید حقوق عرفی ۳۵۰ واحد دامی در شهرستانهای گناباد، بجستان، بردسکن، سبزوار، خواف و سرخس به اجرا درآورده است.
وی تقویت سیستم رصد و پایش را از دیگر اولویتهای محیط زیست دانست و از توسعه شبکه ایستگاههای سنجش گرد و غبار در سطح استان به بیش از ۱۴ مورد خبر داد که به همراه مدیریت جلسات هماهنگی بیندستگاهی، گامی عملیاتی برای کنترل این پدیده محسوب میشود.
چالشهای همکاری بیندستگاهی
یزدانجو با اشاره به گستردگی پدیده گرد و غبار و پیچیدگی ماهیت آن، بر ضرورت همکاری همهجانبه دستگاههای مختلف اجرایی و اقشار مردمی تأکید کرد. وی با برشمردن چالشهای موجود در این زمینه، راهکارهایی را برای تقویت هماهنگیها و افزایش اثربخشی اقدامات ارائه داد. یزدانجو با بیان اینکه یکی از مهمترین کانونهای تأثیرگذار بر هوای مشهد، شهرستان سرخس است، گفت: هیچکدام از کانونهای گرد و غبار این شهرستان در مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار ندارند.
او ادامه داد: طبق آییننامه هماهنگی، پیشگیری و مدیریت پدیده گرد و غبار، سازمان حفاظت محیط زیست مسوول اجرای برنامههای پیشگیرانه در مناطق تحت مدیریت خود است، اما در خصوص کانونهای خارج از این محدوده، مسوولیت اصلی بر عهده وزارت جهاد کشاورزی و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور است که باید با بهرهگیری از قوانین، مقررات و اعتبارات مصوب، برنامه اقدام خود را تدوین و اجرا کنند.
وی مهمترین چالش در مقابله با گرد و غبار را سرعت بسیار کمتر احیای خاک تخریبشده و استقرار پوشش گیاهی مناسب در مقایسه با سرعت تخریب و ایجاد کانونها دانست. یزدانجو بیان کرد: طرح مدیریت مناطق بیابانی و مقابله با فرسایش بادی گرد و غبار شهرستان سرخس برای ۲۱۰ هزار هکتار از اراضی تأثیرپذیر انجام شده و پروژههای پیشنهادی آن برای دستگاههای ذیربط ارسال گردیده است.
یزدان جو با اشاره به فرا بخشی بودن مدیریت بحران گرد و غبار گفت: ضروری است همه اقشار جامعه، بهویژه کشاورزان، دامداران، عشایر و مرتعداران، با هماهنگی بیشتر با دستگاههای اجرایی، در مقابله با این پدیده مشارکت کنند.
وی با اشاره به مسوولیت اجتماعی نهادهای بزرگ افزود: آستان قدس رضوی به عنوان مالک عمده اراضی در شهرستان سرخس و متولی منطقه ویژه اقتصادی این شهرستان، و همچنین شرکت نفت و گاز شرق به عنوان صنعت کلیدی منطقه، باید به مسوولیتهای اجتماعی خود در قبال این بحران عمل نمایند.
وی همکاری و مساعدت عمومی را نیز موثر دانست و ضمن تأیید مطالبهگری مردم استان از مسوولان، از همه دستاندرکاران و بخش های یادشده درخواست کرد تا با مجریان طرح مدیریت مناطق بیابانی منطقه سرخس، همکاری و مساعدت لازم را به عمل آورند. یزدانجو تاکید کرد: مدیریت پدیده گرد و غبار نیازمند زمان، اعتبارات کافی و همافزایی میان تمام ارکان مدیریتی و اجرایی استان است تا بتوان به نتایج ملموس و پایداری دست یافت.
