زیبای دردسرساز
پرندگان کوچک و خوش رنگ و لعاب سبزقبا و زنبورخوار این روزها به یکی از مهمترین چالشهای زنبورداران ایلامی تبدیل شدهاند که از یکسو دسترنج زنبورداران را نشانه گرفتهاند و از جانب دیگر اسباب تقابل کارشناسان محیطزیست و بهرهبرداران بخش کشاورزی شدهاند.
همهساله با آغاز فصل بهار و همزمان با شکوفایی طبیعت سرسبز ایلام، پرندگان مهاجر زنبورخوار و سبزقبا با هجوم به زنبورستانها، خسارتهای قابلتوجهی به کندوهای عسل وارد میکنند و موجب تلفات بالا در کلنیهای زنبورعسل میشوند.
ایلام به سبب شرایط ویژه اقلیمی از جمله تنوع غنی زیستی و زیستگاههای بکر، یکی از مناطق مستعد برای زادآوری پرندگان مهاجر است به طوری که در دو فصل زمستان و بهار گونههای مختلف پرندگان مهاجر این استان را برای زمستان و بهارگذرانی و زادآوری انتخاب میکنند.
زنبورخواران و سبزقباها از جمله پرندگان مهاجری هستند که بهار را با جوجهآوری در ایلام سپری میکنند و از سوی دیگر رشد گسترده گلها و گیاهان شهدزا در این فصل شرایط بسیار مطلوبی را برای فعالیت زنبورهای عسل فراهم میکند.
در زنجیره غذایی این پرندگان زیبای حشرهخوار، زنبورعسل به عنوان یکی از منابع اصلی غذایی گنجانده شده و این گونهها به صورت غریزی و ذاتی با شناسایی محل استقرار کلنیهای زنبور به کندوها حملهور میشوند.
هجوم گروهی این پرندگان در برخی موارد میتواند بخش عمده یا حتی همه زنبورهای یک کلنی را از بین ببرد و زنبورداران را متحمل زبانهای سنگین اقتصادی کند.
متاسفانه برخی زنبورداران ناآگاه برای جلوگیری از این خسارتها و دفاع از سرمایههای درآمدی خود به استفاده از سلاح شکاری یا طعمههای آلوده به سم روی میآورند و با این کار پرندگان زنبورخوار و سبزقبا را نابود میکنند.
این رفتارهای ناسازگار با طبیعت همواره با واکنش جدی کارشناسان محیطزیست همراه است و به دلیل تخلفهای زنبورداران در کشتار پرندگان، برای متخلفان پرونده قضایی تشکیل میشود و این افراد به مراجع ذیصلاح معرفی میشوند.
با این حال در سالهای گذشته کوششهایی برای کاهش این تعارض و یافتن راهکارهای کمهزینه و خطرناک انجام شده است که برگزاری کارگاههای آموزشی چهرهبهچهره برای زنبورداران توسط ادارهکل محیطزیست ایلام یکی از این راهکارها به شمار میرود.
رییس اداره آموزش حفاظت محیطزیست استان ایلام در این باره به ایرنا گفت: با هدف توانمندسازی زیستمحیطی زنبورداران و آشنایی آنان با روشهای پیشگیری از خسارت بدون کشتار پرندگان، از سال ۱۴۰۰ تاکنون ۲۲ کارگاه آموزشی برای بیش از یکهزار و ۱۰۰ بهرهبردار برگزار شده است.
لیلا بشارتی افزود: این آموزشها نقش موثری در کاهش کشتار پرندگان مهاجم داشته و طبق برآوردها میزان کشتار زنبورخواران و سبزقباها تا ۷۰ درصد کاهش یافته است، هرچند هنوز در برخی مناطق تخلفهایی انجام میشود.
وی در باره روشهای جایگزین برای محافظت همزمان کندوها و پرندگان مهاجم توضیح داد که استفاده از مترسک، بادبادک یا بادکنک، پخش آواهای مهیب یا صدای پرندگان و جانوران شکارچی زنبورخوار با دستگاه پخش صدا از جمله راهکارهایی است که میتواند بدون آسیب به زیستبوم مانع نزدیکی این پرندگان به کلنیهای عسل شود.
بشارتی توصیه کرد: در مواردی که امکان استفاده از این روشها وجود ندارد، زنبورداران میتوانند با جابهجایی کندوها به مکانهای دور از دسترس پرندگان مهاجم، از بروز خسارت جلوگیری کنند.
در همین پیوند مرکز ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام نیز همسو با آموزشهای محیطزیستی، اقدام به برگزاری دورههای آموزشی برای حفاظت همزمان از کلنیهای زنبورعسل و پرندگان مهاجر کرده است.
مدیر هماهنگی ترویج سازمان جهاد کشاورزی استان ایلام اظهار کرد: تاکنون ۴۰ دوره ترویجی مهارتی با ظرفیت یکهزار و ۸۵۳ نفرروز برای بهرهبرداران برگزار شده است.
حشمتاله سیاهی افزود: افزون بر آموزشهای حضوری، مستند ۲۰ دقیقهای با هدف آموزش ترویجی زنبورداران تهیه و برای آنان پخش شده است.
وی همچنین به ظرفیت بالای استان در تولید عسل اشاره و اضافه کرد: با توجه به کیفیت مطلوب عسل ایلام، سال گذشته نخستین جشنواره استانی زنبورعسل و فرآوردههای آن با استقبال خوب بهرهبرداران برگزار شد که گامی موثر در ارتقای کمی و کیفی زنبورستانها به شمار میرود.
پرندگان زنبورخوار و سبزقبا بخشی جداییناپذبر از چرخه زیست جانوری و زیستبوم طبیعت هستند و نقش مهمی در کنترل جمعیت حشرات و مهرهداران بسیار کوچک مانند قورباغه و مارمولک ایفا میکنند و حذف آنها از طبیعت میتواند تعادل زیستی و چرخه زندگی جانداران را برهم بزند.
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست استان ایلام نیز با تاکید بر این موضوع گفت: زنبورخوار و سبزقبا دو پرنده حشرهخوار از یک خانواده و زیرگروه هستند که تفاوتهای جزیی در رنگ و اندازه دارند و زنبورعسل از منابع غذایی مشترک آنهاست.
علیرضا محمدی افزود که از ابتدای سال جاری تاکنون سه فقره پرونده برای زنبوردارانی که اقدام به کشتار این پرندگان کرده بودند، تشکیل و تحویل مراجع قضایی استان شد.
وی با اعلام این که کشتار این پرندهها جرم و تخلف زیستمحیطی محسوب میشود، ادامه داد: در سه شهرستان چوار، آبدانان و دهلران برخی زنبورداران برای مقابله با تهدید پرندگان حشرهخوار اقدام به کشتار آنها کردهاند.
محمدی ادامه داد: در چوار ۱۲ قطعه، در آبدانان ۱۵ قطعه و در دهلران ۶ قطعه پرنده زنبورخوار و سبزقبا با استفاده از تفنگ شکاری یا طعمه آلوده به سم تلف شدهاند و اکنون پرونده این افراد متخلف در مراجع قضایی در حال بررسی و رسیدگی است.
به نظر میرسد تداوم آموزش، فرهنگسازی و همکاری نزدیک میان زنبورداران و متولیان محیط زیست، تنها راهکار پایدار برای عبور از این چالش و حفظ همزمان معیشت انسان و طبیعت سالم در استان ایلام باشد.
سبزقباها و زنبورخواران مهاجر فصل بهار هستند و با افزایش دمای هوا، بیشتر در نیمه خرداد استان را ترک و به سمت زیستگاههای سردسیرتر کوچ میکنند.
این دو پرنده بخشی از زنجیره غذایی زیست جانوری هستند و در سفره غذایی گوشتخوارانی همچون روباه، شغال و برخی پرندگان شکاری قرار میگیرند و به همین دلیل استفاده از طعمههای سمی افزون بر نابودی این پرندگان مهاجر، سلامت کل زنجیره غذایی مرتبط با آنها را نیر تهدید میکند.
اگر این پرندگان مسموم توسط شکارچیان طبیعی خورده شوند، سم وارد بدن جانور شکارچی شده و منجر به مرگ جانور شکارچی خواهد شد و این چرخه معیوب روند جمعیت و زیست جانداران را با تهدید و چالش جدی روبهرو میکند.
زیستگاههای طبیعی استان ایلام در فصل بهار برای زادآوری، میزبان زنبورخوار گلوخرمایی یا گونه آبی و زنبورخوار اروپایی یا معمولی است.
ایلام یک هزار و ۷۳۹ زنبورستان و ۱۹۵ هزار و ۹۱۰ کُلنی زنبور عسل دارد و سال گذشته میانگین تولید عسل از هر کُلنی آن ۱۱.۱۷ کیلوگرم بود.
زنبورستانهای استان ایلام زمینه اشتغالزایی چهار هزار نفر را فراهم کردهاند.
یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار از گستره دو میلیون هکتاری استان ایلام را زمینهای طبیعی تشکیل داده است.
بیش از هفت درصد گستره استان را عرصههای طبیعی زیر مدیریت اداره کل حفاظت محیط زیست تشکیل داده که از این مقدار ۱۴۳ هزار هکتار مناطق حفاظت شده است.
