سقوط ریال / تلاش برای تبدیل ریال به هرچیزی غیر از آن
در هیاهوی تمام بازارها ارزش ریال بدون سروصدا کاهش پیدا کرد. هجوم مردم به همه بازارها برای تبدیل ریال به هر کالای سرمایه‌ای نشان می‌داد.
در هیاهوی تمام بازارها ارزش ریال بدون سروصدا کاهش پیدا کرد. هجوم مردم به همه بازارها برای تبدیل ریال به هر کالای سرمایه‌ای نشان می‌داد که ارزش پول ملی تا چه اندازه کاهش پیدا کرده است. نقدینگی طی یک سال ۲۰ درصد رشد کرد و به ۱۶۹۳ هزار میلیارد تومان رسید.
بیش از پنج سال از بیان طرح تک‌نرخی کردن ارز در دولت اول روحانی می‌گذرد. در سال ۹۳ بود که محمد باقر نوبخت معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور از این گفت که دولت به طور جدی تک‌نرخی شدن ارز را دنبال می‌کند درحالیکه تنها یک سال از حضور رئیس‌جمهور در پاستور می‌گذشت. او از این گفت که دولت برنامه دارد تا به طور تدریجی یکسان‌سازی نرخ ارز را به اجرا در بیاورد. پیش از نوبخت، معاون اول رئیس‌جمهور اسحاق جهانگیری هم در سال ۹۲ در همایشی اعلام کرد که دولت در سال ۹۳ به طور قطع نظام ارز تک‌نرخی را در کشور اجرا می‌کند. با وجود این تاکید‌ها و صراحت کلام معاون اول، اما ارز تک‌نرخی تبدیل به وعده‌ای شد که هر شش ماه یک بار توسط رئیس کل وقت بانک مرکزی به تعویق می‌افتاد. طرح وعده تک‌نرخی کردن ارز در سال‌های ۹۴ و ۹۵ مدت‌ها از سوی رئیس کل وقت بانک مرکزی ولی‌الله سیف و محمدباقر نوبخت سخنگوی وقت دولت مطرح شد. سیف در دیدار یک هیئت سوئدی از این گفت که دولت ایران شش ماه پس از لغو تحریم‌ها بلافاصله ارز را تک‌نرخی می‌کند و نوبخت بارها تکرار کرد که دولت تدبیر و امید به ارز تک‌نرخی تمایل دارد اما مدتی بعد خبر از این می‌آمد که تک‌نرخی کردن ارز فعلا مقدور نیست و باید منتظر ماند.
ارز در نهایت تا سال ۹۶ و برگزاری دوازدهمین انتخابات ریاست‌جمهوری تک‌نرخی نشد اما در شهریور همان سال پس از اعلام کاهش نرخ سود علی‌الحساب سپرده‌های بانکی بازار پولی و ارزی کشور به هم ریخت و نرخ ارز افزایش یافت. نرخ ارز در سال ۹۶ تا کانال ۵ هزار تومان افزایش یافت تا اینکه در نهایت پس از گذشت ۲۰ روز از سال ۹۷ به دستور معاون اول رئیس‌جمهور تنها یک نرخ برای دلار به رسمیت شناخته شد و آن هم ۴ هزار و ۲۰۰ تومان بود.
هرچند تا مدت‌ها مراجع رسمی اعلام نرخ دلار و دیگر انواع ارز تنها نرخ ۴ هزار و ۲۰۰ تومان را برای دولت اعلام می‌کردند. دلار در بازار آزاد اما حرف‌های دیگری برای گفتن داشت. نرخ ارز در کمتر از یک سال به ۱۷ هزار تومان رسید و به دنبال خود وضعیت دیگر بازارها را هم تغییر داد. بازار سرمایه با توجه به افزایش نرخ ارز شاهد افزایش شاخص کل به دلیل انتظار مثبت از درآمد شرکت‌های صادراتی و کالایی از جمله شرکت‌های فولادی و پتروشیمی بود. نرخ خودرو در بازار آزاد با افزایش قیمت دلار سر به فلک کشید و حتی پراید ۴۰ میلیون تومان معامله شد. انواع طلا و سکه با وجود برگزاری حراج سکه در بانک کارگشایی برای پاسخ به عطش تقاضای سکه به بیش از ۴ میلیون تومان رسید و بازار مسکن طی یک سال بیش از ۹۲ درصد گران شد. هرچه دولت بر نرخ ۴ هزار و ۲۰۰ تومانی دلار در یک دوره شش ماه بیشتر اصرار می‌کرد، نرخ ارز در بازار آزاد، میدان فردوسی و معاملات در گوشی‌اش بیشتر می‌شد. بستن صرافی‌ها برای آرام کردن بازار و کنترل بیشتر آن هم نتیجه نداد.
در هیاهوی تمام بازارها اما این ارزش ریال بود که بدون سروصدا کاهش پیدا می‌کرد. هجوم مردم به همه بازارها برای تبدیل ریال به هر کالای سرمایه‌ای نشان می‌داد که ارزش پول ملی تا چه اندازه کاهش پیدا کرده است. نقدینگی طی یک سال ۲۰ درصد رشد کرد و به ۱۶۹۳ هزار میلیارد تومان رسید. عباس شاکری استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در نشست موسسه مطالعات دین و اقتصاد در بهمن ماه سال ۹۷ از این گفت که در ۱۰ سال اخیر با در نظر گرفتن نرخ دلار ارزش پول ملی ۱۰ برابر کاهش یافته است. شاکری گفت: «۱۵ سال است می‌نویسیم ارز بازار ندارد از سال ۵۲ تاکنون یا کسری یا مازاد ارز داریم. بازار رقابتی به وضعیتی گفته میشود که مجالی برای عوامل اقتصادی و تاثیرگذاری قیمت ندارد. یعنی در اقتصاد قیمت مقدار را تسویه می‌کند.
از سال ۵۲ تا ۵۶ مازاد ارز داشتیم، از سال ۵۶ تا ۷۹ کمبود، از سال ۷۹ تا ۹۰ مازاد و از سال ۹۰ تاکنون کمبود منابع ارزی داریم. دلیل دیگر این مساله آن است که ۸۰ تا ۹۰ درصد ارز متعلق به نفت، گاز و پتروشیمی است بنابراین نیازمند بازارسازی جدید هستیم». به گفته این اقتصاددان جمع تورم با رشد تولید ناخالص داخلی نقدینگی را تشکیل می‌دهد اما در بسیاری از سال‌ها رشد نقدینگی از جمع تورم و تولید ناخالص داخلی بیشتر بوده است. شاکری گفت: «... یعنی منابع به سمتی رفته که مربوط به کالاهای مستعمل، دست دوم و نظایر آن است باید ترکیب پول و شبه‌پول منطقی باشد مثلا اگر به ترتیب ۴۰ به ۶۰ باشد یعنی مردم پس‌انداز می‌کنند که کمک به سرمایه‌گذاری است اما در شرایط کنونی اینگونه نیست چون زمین کشاورزی تبدیل به مسکن میشود و دامنه کوه‌ها را می‌سازند».
وقتی ریال زیاد میشود
تحلیلگران اقتصادی می‌گویند نقدینگی در دولت‌های نهم و دهم ۹ برابر شد و اکنون نقدینگی طی یک سال بیش از ۲۰درصد بیشتر شده است. نگاهی به وضعیت نقدینگی طی ده سال گذشته گویای تعمیق بحران نقدینگی در کشور است که به نوبه خود به کاهش ارزش پول ملی کمک می‌کند. درحالیکه حجم نقدینگی در سال ۸۴ و همزمان با روی کار آمدن دولت نهم به میزان ۶۷ هزار میلیارد تومان بوده است، اکنون به ۱۶۹۳۱۱۶۲ هزار میلیارد تومان رسیده است. روندی که در طول سال‌های گذشته همیشه رو به رشد بوده است، به طوری که حجم نقدینگی که در سال ۱۳۸۴ روی عدد ۶۷ هزار میلیارد تومان بوده، در سال ۸۵ به بیش از ۱۲۸ هزار میلیارد تومان رسیده و بعد در سال ۱۳۸۵ عدد ۱۲۸ هزارمیلیارد تومان را رد کرد و پس از آن در سال ۱۳۸۶ به ۱۶۴ هزار میلیارد تومان رسید و در پایان سال ۱۳۸۷ بالغ بر ۱۹۰ هزار میلیارد تومان بود و این روند افزایش ادامه پیدا کرد تا جایی که در سال ۱۳۸۸ به ۲۳۵ هزار میلیارد تومان و در سال ۱۳۹۱ به ۴۶۰ هزار و ۷۰۰ میلیارد تومان رسید. درواقع از ابتدای سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱ به صورت متوسط نقدینگی در کشور به میزان ۲۶,۹ درصد رشد یافته است.
همزمان با رشد قابل توجه نقدینگی، رشد تورم به گلایه بخش‌های تولیدی و کسب‌وکارها در تامین سرمایه در گردش و نقدینگی مورد نیاز انجامیده است. از سوی دیگر به دلیل استفاده نادرست از اهرم سود بانکی در اقتصاد و عدم افزایش یا کاهش آن به حد کفایت طی سال‌های گذشته وضعیت بازار پول به هم ریخته است. به گفته تحلیلگران کاهش نرخ سود بانکی به کاهش شبه‌پول و افزایش پول می‌انجامد و افزایش سود بانکی به معنای جذب هرچه بیشتر سپرده‌ها و رشد شبه‌پول است. نقدینگی طی سال‌های اخیر باتوجه به بازی بانک‌ها با سود بانکی هم از طریق پایه پولی هم از نظر شبه‌پول رشد کرده است. کاهش سود بانکی صرفا با تفاهم مدیران بانک‌ها در شهریورماه سال ۹۶ از دلایل عمده به هم ریختن بازار پول و دیگر بازارها بود. محمدرضا پورابراهیمی از نمایندگان مجلس در گفت‌وگو با تسنیم در مهرماه همان سال از این گفت که کاهش نرخ سود بانک‌ها از عوامل افزایش قیمت دلار است و با کاهش نرخ سود منابع نقدی به‌سمت بازارهای موازی از جمله بازار طلا و سکه سوق می‌یابد. پورابراهیمی گفت: «به‌محض اینکه اتفاقاتی (مانند تغییر نرخ سود) در اقتصاد رخ می‌دهد یک تقاضای کاذب در اقتصاد شکل می‌گیرد و این تقاضای کاذب سبب میشود تا برخی از فضای دلالی استفاده کنند که این نیز سبب بالا رفتن قیمت میشود».
چرا دلار گران شد؟
دولت‌ها در ایران طی سالیان طولانی با مدیریت بازار ارز به مثابه چکشی برای افزایش قیمت عمل می‌کنند. نرخ دلار در کشور تابع تورم داخلی و خارجی است اما دولت‌ها هرچند در ظاهر مدیریت شناور نرخ ارز و مکانیسم بازار را پذیرفته‌اند اما به محض افزایش قیمت دلار با تزریق دلارهای نفتی تلاش کردند بازار را آرام کنند و جلوی رشد قیمت دلار را بگیرند. افزایش قیمت دلار در بازارهای داخلی آثار تورمی در دیگر بازارها را به همراه خواهد داشت و به گرانی مسکن، سکه و طلا و خودرو و دیگر محصولات با پایه ارزی می‌انجامد. همین سرکوب طولانی‌مدت قیمت ارز طی سال‌ها به در رفتن فنر نرخ و گرانی انواع ارز در بازار آزاد منجر میشود. در این بین به دلیل چندنرخی بودن ارز و اختصاص ارز ارزان از سوی دولت به بعضی بخش‌ها بی‌نظمی و التهاب بازار بیشتر میشود و همین بی‌نظمی به رشد بیشتر قیمت‌ها می‌انجامد. عوامل سیاسی و بین‌المللی که میزان دریافت درآمدهای ارزی در کشور را محدود می‌کند هم در این بین اثرگذار است.
با خروج آمریکا از برجام بسیاری از امیدهای اقتصاد ایران برای گشایش فعالیت‌های تجاری و فروش بیشتر نفت که پس از برجام کلید خورده و رشد می‌کرد از بین رفت. تنگنای بانکی و محدود کردن روابط مالی بانک‌های بزرگ و کوچک جهان با ایران پس از آغاز دور جدید تحریم‌ها تصور عدم بازگشت یا بازگشت محدود ارز حاصل از فروش نفت ایران به کشور را تقویت کرد و همین مسئله باعث شد بازار به عواملی که قرار بود در آینده به تحقق بپیوندد، زودتر از موعد واکنش نشان دهد. هرچند از پاییز به بعد افزایش نرخ ارز کمی آرام گرفت و تدابیری مثل ایجاد سامانه نیما و فشار به صادرکنندگان غیرنفتی برای عرضه ارز در این سامانه کمی اوضاع را بهتر کرد اما نزدیک شدن به روزهای پایانی سال و تشدید تقاضا کمی نرخ را افزایش داد و دلاری را که به کانال ۱۱ هزار تومان بازگشته بود به کانال ۱۳ هزار تومان رساند.
کاهش ارزش پول ملی همیشه بد است؟
یکی از گلایه‌های اصلی صادرکنندگان کالای ایرانی پایین نگه داشتن دستوری نرخ ارز بود. در سال ۹۷ با افزایش نرخ ارز اینطور به نظر می‌رسید که این گلایه صادرکنندگان برطرف شده است. رونق بازار سرمایه به دلیل رونق خرید و فروش سهام شرکت‌های صادراتی مثل تولیدکنندگان پتروشیمی و فولاد و انتظار مثبت از درآمد آینده آنها گواهی بر این مدعا بود که نرخ بالای ارز خیلی هم برای اقتصاد بد نیست. از جمله حوزه‌های اقتصادی که در آنها می‌توان افزایش نرخ ارز را به فال نیک گرفت گردشگری بود. هرچند رشد قیمت دلار از آمار سفر ایرانیان به کشورهای دیگر کاست اما سفر به ایران را برای خارجی‌ها ارزان کرد. طی هشت ماه سال ۹۷ گردشگری نسبت به همین بازه زمانی در سال ۹۶، ۵۷ درصد رشد کرد و ۶ میلیون گردشگر خارجی به ایران سفر کردند که به گفته رئیس جامعه تورگردانان کشور بیشتر به هدف زیارت و از کشورهای همسایه به ایران آمدند. با این حال گزارش‌های رسمی گویای رشد ۲۷ درصدی سفر گردشگران آمریکایی به ایران طی هشت ماه گذشته از سال ۹۷ است. گذشته از این عارضه جانبی، صادرات غیرنفتی هم در تیرماه سال ۹۷ به دلیل افت ارزش ریال در مقابل دلار در یک ماه به ۷ میلیارد دلار رسید. اما گذشته از این عوارض جانبی به طور کلی
DEVALUATION OF A CURRENCY یا کاهش ارزش پول ملی یک سیاست اقتصادی است که در دوره‌های کوتاهی از سوی کشورها برای رونق صادرات کالا اعمال میشود. در کشوری مثل چین افت ارزش پول ملی به تراز بازرگانی ۳۵۰ میلیارد دلاری این کشور در مقابل آمریکا انجامید با این حال با وجود چنین تجربه‌های موفق جهانی، ایران هیچ‌گاه این سیاست را به نفع صادرات اعمال نکرده است و افت اتفاقی ارزش پول ملی هم به جز عوارض جانبی کوتاه‌مدت آثار دیگری برای اقتصاد ایران که کمتر صادرکننده محصول ساخته شده است، در پی نداشته است.
منبع: سازندگی
728
