BMI کافی نیست؛ تعریف جدید چاقی می‌تواند به تشخیص بهتر افراد نیازمند درمان کمک کند

دکتر «فرانچسکو روبینو»، استاد جراحی چاقی و متابولیک در کالج کینگ لندن، معتقد است که شاخص توده بدنی اطلاعات زیادی را نادیده می‌گیرد. روبینو اخیراً ریاست تیمی متشکل از ۵۶ متخصص را برعهده داشته که برای تعریف بهتر چاقی و تدوین معیارهای بهتر برای تشخیص هم‌فکری می‌کنند.

چارچوب جدید آنها که نخستین بار در ژانویه ۲۰۲۵ پیشنهاد شد، اندازه‌گیری‌های بیشتری را فراتر از شاخص توده بدنی شامل می‌شود و میان چاقی «پیش‌بالینی» و «بالینی» تمایز قائل است. اکنون، مطالعه جدیدی که در نشریه «نیچر» منتشر شده، تأیید می‌کند که این معیارهای جدید می‌توانند چاقی را با دقت بسیار بالاتری نسبت به شاخص توده بدنی تشخیص دهند. به‌عبارت دیگر، با این رویکرد جدید، افراد بیشتری به‌درستی مبتلا به چاقی تشخیص داده می‌شوند و تعداد موارد تشخیص اشتباه کاهش پیدا می‌کند.

محدودیت‌های شاخص توده بدنی و معیارهای جدید تعریف چاقی

چاقی به ساده‌ترین زبان، به معنای داشتن چربی اضافی در بدن است. هرچند اسکن‌ها و آزمایش‌های پیشرفته‌ای وجود دارند که با فرستادن سیگنال‌های الکتریکی ضعیف، درصد دقیق چربی بدن را اندازه می‌گیرند، اما در مطب‌ها و کلینیک‌ها معمولاً از روش‌های ساده‌تر و در دسترس‌تری مثل اندازه‌گیری ابعاد بدن استفاده می‌شود. در میان این روش‌ها، BMI از همه رایج‌تر است که تنها با تقسیم وزن فرد بر مجذور قد او محاسبه می‌شود.

مشکل بزرگ این فرمول ساده آن است که تفاوتی بین چربی، عضله و استخوان قائل نمی‌شود؛ برای مثال، یک ورزشکار عضلانی هم ممکن است در این فرمول چاق به حساب بیاید. علاوه‌براین، خطرات سلامتی ناشی از اضافه وزن و چاقی در نژادها و قومیت‌های مختلف یکسان نیست و هر گروهی در سطوح متفاوتی از این شاخص دچار عوارض جدی می‌شود.

برای حل این مشکل، دانشمندان در دستورالعمل‌های جدید توصیه می‌کنند که پزشکان فقط به شاخص توده بدنی تکیه نکنند و حداقل یکی از اندازه‌گیری‌های بدنی دیگر را هم در کنار آن انجام دهند. آنها به معیارهایی مثل اندازه دور کمر، نسبت دور کمر به باسن یا نسبت دور کمر به قد اشاره کرده‌اند که تحت‌تأثیر عضله و استخوان قرار نمی‌گیرند و چربی واقعی شکم و پهلو را بهتر نشان می‌دهند.

همچنین از آنجایی که الگوی تجمع چربی در بدن قومیت‌های مختلف فرق دارد، در مطالعه جدید اعداد و آستانه‌های متفاوتی برای دور کمر هر قومیت در نظر گرفته شده است. علاوه‌بر اندازه بدن، پزشک باید سوابق بیمار را برای ۱۸ نشانه و اختلال جسمی مرتبط با چاقی، از جمله بیماری‌های قلبی‌عروقی، درد مفاصل و وقفه تنفسی در خواب بررسی کند.

پژوهشگران این گروه که «کمیسیون لنست» نام دارند، براساس همین معیارها، چاقی را به دو دسته تقسیم کرده‌اند: «چاقی بالینی» و «چاقی پیش‌بالینی». چاقی بالینی زمانی است که چربی اضافی عملاً به بدن آسیب زده و باعث بروز حداقل یکی از آن ۱۸ اختلال جسمی شده باشد؛ اما در چاقی پیش‌بالینی، فرد چربی اضافی دارد و در معرض خطر است، ولی هنوز دچار این بیماری‌ها نشده و با تغییر سبک زندگی یا مراقبت‌های پیشگیرانه می‌تواند جلوی آنها را بگیرد.

به زبان ساده، ممکن است دو نفر قد، وزن و دور کمر کاملاً یکسانی داشته باشند، اما یکی به دلیل داشتن درد مفاصل یا مشکل قلبی «چاق بالینی» تشخیص داده شود و دیگری که کاملاً سالم است در دسته «پیش‌بالینی» قرار بگیرد. جالب اینکه در این پژوهش مشخص شد بین ۷۷ تا ۹۱ درصد از افراد دارای چاقی پیش‌بالینی، طی ۱۰ سال آینده هرگز به چاقی بالینی مبتلا نشدند.

درحالی که برخی کارشناسان معتقد هستند که پزشکان هنوز باید درباره مرزهای دقیق چاقی بالینی به توافق بیشتری برسند، کمیسیون لنست تأکید کرده که این دسته‌بندی به شناسایی بیمارانی که واقعاً به درمان فوری نیاز دارند کمک بزرگی می‌کند. بررسی پرونده‌های پزشکی بیماران در کشورهای چین، بریتانیا، آمریکا و اسپانیا نشان داده که شاخص توده بدنی به تنهایی ارتباط روشنی با خطر مرگ ندارد، اما ابتلا به چاقی بالینی خطر مرگ‌ومیر به هر علتی را تا ۶۹ درصد افزایش می‌دهد.

آمار چاقی تغییر می‌کند؟ چالش‌های پیش روی پزشکان

با اجرای این روش جدید، احتمالاً تعداد کل افرادی که رسماً «چاق» شناخته می‌شوند کمی بیشتر خواهد شد. دکتر «جنیفر هوانگ»، مدرس پزشکی در دانشگاه شیکاگو، توضیح می‌دهد که در سیستم فعلی، بسیاری از افرادی که شاخص توده بدنی آنها زیر عدد ۳۰ است (یعنی طبق استاندارد فعلی فقط اضافه وزن دارند، و چاق نیستند) اما به دلیل چربی اضافی دچار بیماری‌های مرتبط شده‌اند، از دریافت درمان‌های تخصصی محروم می‌مانند. با تعریف جدید، این گروه نیز در دسته چاقی بالینی قرار می‌گیرند و در مقابل، تعداد کمتری از افراد با شاخص توده بدنی بالای ۳۰ که هیچ مشکل جسمی ندارند، از لیست بیماران چاق خارج می‌شوند. در مجموع، پژوهشگران تخمین می‌زنند که معیارهای تازه، آمار کلی شیوع چاقی را حدود ۳.۳ تا ۷.۴ درصد افزایش دهد.

با وجود تمام این مزایا، ورود این استانداردها به مطب پزشکان چالش‌های خاص خود را دارد. به گفته دکتر هوانگ، هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز است تا مطمئن شویم اجرای این روش در عمل باعث بهبود وضعیت بیماران می‌شود؛ مثلاً پزشکان باید آموزش ببینند تا اندازه‌گیری‌های جدید بدن را به‌دقت انجام دهند و در تفکیک چاقی پیش‌بالینی از بالینی دچار اشتباه نشوند. از سوی دیگر، یک بررسی در سال ۲۰۲۵ نشان داد که با این دسته‌بندی جدید، برخی افرادی که اکنون طبق قوانین سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) می‌توانند داروهای لاغری دریافت کنند، ممکن است در گروه پیش‌بالینی قرار بگیرند و دیگر واجد شرایط دریافت نسخه دارو نباشند.

درحال‌حاضر، دکتر «فرانچسکو روبینو» و تیم او درحال تکمیل این چارچوب هستند تا مشخص کنند کدام‌یک از این ۱۸ اختلال جسمی خطرناک‌تر است و چگونه می‌توان به سطح خطر هر بیمار امتیاز دقیقی داد تا درمان‌ها کاملاً شخصی‌سازی شوند.