در مراکز ضدطاعون مسکو چه خبر است؟
مرگ مشکوک یک پژوهشگر ۲۸ ساله در آزمایشگاه تحقیقاتی طاعون در شهر ایرکوتسک روسیه، بار دیگر نگرانی‌ها را افزایش داده است. مقام‌های روسی ابتلای این پژوهشگر به طاعون ریوی را رد کرده‌اند، اما هنوز عامل دقیق عفونت مرگبار را اعلام نکرده‌اند.
به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، یک هفته پس از مرگ داریا شیپیلووا، پژوهشگر ۲۸ ساله مؤسسه تحقیقات ضدطاعون ایرکوتسک، هنوز پاسخ روشنی درباره عامل بیماری او منتشر نشده است. این پژوهشگر هنگام فعالیت در یک مرکز تحقیقاتی در روسیه به عفونتی ناشناخته مبتلا شد و درگذشت.
گزارش‌های اولیه احتمال ابتلای او به طاعون ریوی را مطرح کرده بود؛ بیماری خطرناکی که به‌وسیله باکتری «یرسینیا پستیس» ایجاد می‌شود و نگرانی‌هایی درباره نوع تحقیقات انجام‌شده در این مرکز و رعایت استانداردهای ایمنی برانگیخت.
مقام‌های روسیه بعداً ابتلا به طاعون ریوی را به‌عنوان علت مرگ او رد کردند، اما تاکنون عامل بیماری منجر به ذات‌الریه و مرگ این پژوهشگر را به‌طور قطعی اعلام نکرده‌اند. این حادثه واکنش انتقادی را به دنبال داشت.
سامانه ضدطاعون شوروی؛ شبکه‌ای گسترده با مأموریتی دوگانه
اتحاد جماهیر شوروی در اوایل قرن بیستم، برای مقابله با شیوع مکرر طاعون در مناطق روستایی، شبکه‌ای از مراکز میدانی و مؤسسات تحقیقاتی ایجاد کرد که به «سامانه ضدطاعون» معروف شد. مأموریت رسمی این شبکه، پایش بیماری‌های بومی، شناسایی گونه‌های بیماری‌زا، کنترل جوندگان ناقل و توسعه واکسن‌ها بود.
طاعون که از طریق باکتری یرسینیا پستیس ایجاد می‌شود، هزاران سال است مناطق مختلف اوراسیا را درگیر کرده است. جوندگانی مانند موش‌ها، موش‌های صحرایی، جربیل‌ها و مارموت‌ها می‌توانند در چرخه انتقال این بیماری نقش داشته باشند. ازاین‌رو، مراکز ضدطاعون در مناطق مستعد شیوع بیماری مستقر شدند تا تحولات زیستی را رصد و از گسترش همه‌گیری‌ها جلوگیری کنند.
در مراحل اولیه، عملیات مقابله با بیماری بسیار ابتدایی و پرخطر بود. پژوهشگران با اسب به مناطق آلوده می‌رفتند، لانه جوندگان را از بین می‌بردند و گاهی بدون تجهیزات حفاظت فردی و مواد ضدعفونی‌کننده مؤثر فعالیت می‌کردند.
این روش‌ها نه‌تنها خطر ابتلای کارکنان را افزایش می‌داد، بلکه در مهار کامل بیماری نیز موفقیت چندانی نداشت. از دهه‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۵۰، تمرکز این برنامه به‌تدریج از نابودی عوامل ناقل به پیشگیری از شیوع تغییر کرد. با گسترش مراکز تحقیقاتی و توسعه آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر، هزاران نیروی دائمی و فصلی در این شبکه مشغول به کار شدند.
محرمانگی و ضعف تجهیزات؛ میراثی که از میان نرفت
مراکز ضدطاعون شوروی در فضایی آمیخته با محرمانگی فعالیت می‌کردند. کارکنان از بیان جزئیات کار خود منع شده بودند تا ارتباط فعالیت‌های پژوهشی با برنامه‌های تسلیحات بیولوژیک در آزمایشگاه‌های نظامی آشکار نشود. حتی ساختمان‌ها نیز گاه به شکلی طراحی می‌شدند که از بیرون شبیه واحدهای مسکونی عادی به نظر برسند.
پشت این ظاهر معمولی، تجهیزات آزمایشگاهی، نمونه‌های عوامل بیماری‌زا، دستگاه‌های استریل‌سازی و میکروسکوپ‌ها قرار داشتند. بااین‌حال، گزارش‌های تاریخی از حوادثی مانند شیوع بیماری میان حیوانات نگهداری‌شده در مراکز، آتش‌سوزی آزمایشگاه‌ها و گم‌شدن نمونه‌های بیماری‌زا حکایت دارند.
در سال‌های پایانی اتحاد شوروی، برخی مراکز به تجهیزات ایمن‌تر مجهز شدند؛ اما محدودیت بودجه مانع نوسازی گسترده شد. مؤسسه ایرکوتسک نیز از جمله مراکزی بود که بنا بر اظهارات ایگور دومارادسکی، مدیر پیشین آن در تأمین فناوری و تجهیزات جدید عقب ماند. او در نوشته‌ای انتقادی تأکید کرده بود که این مؤسسه در مقایسه با مراکز دیگر توجه و حمایت کافی دریافت نکرده است.
ایرکوتسک؛ میان اطمینان‌بخشی رسمی و ابهام بین‌المللی
درباره وضعیت کنونی مؤسسه ایرکوتسک اطلاعات عمومی اندکی در دسترس است. مقام‌های روسیه اصرار دارند که مرگ شیپیلووا ناشی از رعایت‌نشدن دستورالعمل‌ها یا ضعف امنیت زیستی نبوده است؛ بااین‌حال، اطلاعات قابل ارزیابی مستقلی درباره شرایط آزمایشگاه منتشر نشده است.
مرگ پژوهشگر روس هنوز به‌تنهایی دلیلی بر وقوع تخلف امنیت زیستی یا فعالیت تسلیحاتی در مؤسسه ایرکوتسک نیست. بااین‌حال، بدون انتشار اطلاعات دقیق و قابل راستی‌آزمایی، بی‌اعتمادی نسبت به شبکه تحقیقاتی ضدطاعون روسیه ساده برطرف نخواهد شد.
