توصیههای یک متخصص برای پیشگیری از گرمازدگی؛ دمای ۵۰ درجه تهدیدی برای مغز، قلب و کلیهها
معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر ضمن تشریح پیامدهای فیزیولوژیک گرمای شدید و اختلال در سیستمهای حیاتی بدن، بر لزوم رعایت پروتکلهای پیشگیرانه برای جلوگیری از گرمازدگی و شوک گرمایی در دمای ۴۵ تا ۵۰ درجه سانتیگراد تأکید کرد.
سیستان و بلوچستان، سرزمین اسطورهها و پهنههای بیکران، این روزها در تلاقی هولناک دو پدیده سوزان و ویرانگر، یعنی گرمای طاقتفرسا و ریزگردهای سرکش، محاصره شده است. وزش بادهای ۱۲۰ روزه که روزگاری تعدیلکننده دمای هوا بود، اکنون به دلیل خشکسالیهای مستمر و نابودی تالاب هامون، به تازیانهای از گرد و غبار تبدیل شده که گلوی شهرها و روستاهای این دیار را میفشارد. در این میان، آمیختگی دمای بالای هوا با ذرات معلق، تنفس را برای مردمان صبور این خطه به جهادی روزمره بدل ساخته و زندگی عادی را در سایهای از غبار اندوهبار فرو برده است.
عمق این ماجرا میتوان در راهرو مراکز درمانی و اورژانسهای منطقه بهوضوح مشاهده کرد. بر اساس آمارهای رسمی، از ابتدای سال جاری تاکنون، یکهزار و ۶۶۵ نفر از شهروندان آسیبدیده به دلیل مشکلات حاد تنفسی، قلبی و چشمی ناشی از طوفانهای گرد و خاک در منطقه سیستان به مراکز درمانی مراجعه کردهاند. از این میان، شدت آسیبها به حدی بوده است که ۱۶۲ نفر در بخشهای مراقبتی بستری شده و هزار و ۵۰۳ نفر نیز به صورت سرپایی تحت درمان قرار گرفتهاند؛ ارقامی که فراتر از عدد، نشاندهنده یک وضعیت اضطراری انسانی و بهداشتی در منطقه است.
دامنه این طوفانهای سهمگین و تودههای گرد و غبار، منحصر به یک نقطه خاص نیست، بلکه بخش وسیعی از پهنه جغرافیایی سیستان و بلوچستان را در بر گرفته، از شهرستانهای شمالی و حوزه سیستان شامل زابل، زهک، هیرمند، نیمروز و هامون گرفته تا مرکز استان زاهدان، و مناطقی همچون تفتان، خاش، سراوان، سیب و سوران، مهرستان، گلشن و میرجاوه، همگی درگیر این شرایط بحرانی هستند. هر یک از این مناطق به تناسب موقعیت جغرافیایی خود، با افت شدید کیفیت هوا، کاهش دید افقی و اختلال در ترددهای جادهای و هوایی دستوپنجه نرم میکنند.
با این وجود با بالا رفتن دما به مرز ۴۵ تا ۵۰ درجه سانتیگراد، خطرات جدی سلامتی برای تمامی اقشار جامعه، بهویژه گروههای آسیبپذیر، ایجاد میشود. دکتر فیض الرحمن رسولیزاده، معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر درباره پیامدهای فیزیولوژیک این موج گرمایی، تفاوت مراحل مختلف گرمازدگی و راهکارهای حیاتی برای پیشگیری و کمکهای اولیه، نکات بسیار مهمی را مطرح کرد.
در دمای حدود ۴۵ تا ۵۰ درجه چه خطرات جدی سلامتی برای مردم ایجاد میشود؟
دکتر رسولیزاده: در دمای ۴۵ تا ۵۰ درجه سانتیگراد، بدن انسان برای خنک کردن خود با مشکل جدی مواجه میشود، زیرا این دما از دمای طبیعی بدن (۳۷ درجه) بسیار بالاتر است. این شرایط میتواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. گرمای شدید میتواند به سیستمهای مختلف بدن آسیب بزند و طیف وسیعی از علائم را ایجاد کند؛ از جمله سیستم عصبی شامل گیجی، تشنج، از دست دادن هوشیاری و اختلال در عملکرد مغز،دستگاه گوارش شامل تهوع، استفراغ، اسهال و نفخ شکم،سیستم قلبی-عروقی مانند تپش قلب، تنفس سریع، اریتمی قلبی (نامنظمی ضربان قلب) و نوسان فشار خون، در موارد شدید، گرمازدگی میتواند به کلیهها آسیب برساند. همچنین عضلات و پوست شامل گرفتگی و اسپاسم عضلانی، تورم در مچ پا و انگشتان، و بروز جوشهای ریز ناشی از گرمازدگی است.
تفاوت گرمازدگی خفیف، گرمازدگی شدید و شوک گرمایی چیست؟
دکتر رسولیزاده: بیماریهای ناشی از گرما یک طیف هستند که از خفیف تا کشنده متغیرند. من تفاوت مراحل اصلی را اینگونه شرح میدهم.
خستگی گرمایی (گرمازدگی خفیف تا متوسط): این مرحله هشداردهنده است. علائم آن شامل تشنگی شدید، تعریق زیاد، ضعف، خستگی، سرگیجه، سردرد، تهوع و گرفتگی عضلات است. در این حالت رنگ ادرار تیره شده و تعداد دفعات دفع آن کاهش مییابد.
گرمازدگی شدید (Heatstroke): این یک وضعیت اورژانسی است که در آن دمای بدن به بالای ۴۰ درجه سانتیگراد میرسد. علائم شدیدتر شده و شامل تهوع، استفراغ، سردرد شدید، سرگیجه، پوست داغ و قرمز (که ممکن است خشک باشد)، افزایش ضربان قلب و تنفس است. فرد ممکن است دچار گیجی، منگی یا بیهوشی شود.
شوک گرمایی (سکته گرمایی): شدیدترین و کشندهترین مرحله است. در این حالت، سیستم تنظیم حرارت بدن از کار میافتد و دیگر تعریق رخ نمیدهد. این یک اورژانس پزشکی مطلق است که بدون درمان سریع منجر به مرگ میشود.
برای جلوگیری از گرمازدگی در این شرایط چه مقدار آب یا مایعات باید در روز مصرف کرد؟
دکتر رسولیزاده: میزان مصرف مایعات در روزهای گرم متفاوت است؛ مردان باید حدود ۳.۷ لیتر (۱۵.۵ لیوان) و زنان حدود ۲.۷ لیتر (۱۱.۵ لیوان) مایعات در طول روز مصرف کنند. اگر مجبور به فعالیت در گرما هستید، باید هر ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، حدود ۰.۲ لیتر (یک لیوان) آب بنوشید که به طور متوسط معادل ۰.۷ تا ۰.۹ لیتر در ساعت میشود.
تأکید میکنم که منتظر تشنه شدن نمانید، زیرا تشنگی نشانه کمآبی اولیه است. همچنین از مصرف نوشیدنیهای کافئیندار و الکل که باعث دفع آب بدن میشوند، حتما خودداری کنید.
چه نوع لباس، تغذیه و برنامه خوابی در گرمای شدید مناسبتر است؟
دکتر رسولیزاده: از نظر پوشش، باید لباسهای سبک، گشاد و با رنگ روشن از جنس پنبه یا کتان بپوشید که خنک و تنفسپذیر هستند. در تغذیه، از خوردن غذاهای سنگین، پرچرب و پرادویه که هضمشان دشوار است، پرهیز کنید و برای تأمین آب و املاح بدن، از میوهها و سبزیجات آبدار مانند خیار و هندوانه استفاده کنید. برای خواب نیز محیط اتاق را خنک نگه دارید و از لباس خواب نازک و پنبهای استفاده کنید.
در ساعات اوج گرما چه کارهایی باید کاملاً از آنها اجتناب شود؟
دکتر رسولیزاده: در ساعات اوج گرما (۱۰ صبح تا ۴ بعد از ظهر) باید از مواردی همچون انجام هرگونه فعالیت بدنی شدید، ورزش، پیادهروی طولانی و کار در فضای باز خودداری کرد، ممنوعیت قرار گرفتن مستقیم در معرض نور خورشید؛ نکته بسیار مهم بلافاصله بعد از قرار گرفتن در گرما، دوش آب سرد نگیرید؛ زیرا شوک ناگهانی دمایی میتواند خطرناک باشد.
کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و دیابتی در این گرما چه مراقبتهای ویژهای نیاز دارند؟
دکتر رسولیزاده: کودکان و سالمندان به دلیل داشتن سیستم تنظیم حرارت ضعیفتر، در ساعات اوج گرما حتماً باید در منزل بمانند. به آنها مایعات کافی بدهید و از استفاده از لباسهای ضخیم و تیره برایشان خودداری کنید. در مورد بیماران قلبی و دیابتی، گرما میتواند بیماریهای زمینهای را تشدید کند؛ بهویژه اینکه مصرف برخی داروها (مانند داروهای فشار خون) خطر گرمازدگی را افزایش میدهد.
این بیماران باید در خنکترین جای ممکن بمانند، مایعات کافی بنوشند و در صورت بروز هرگونه علامت غیرعادی، سریعاً با پزشک مشورت کنند.
برای کارمندانی که زودتر تعطیل میشوند چه توصیههایی برای بازگشت به خانه در گرمای شدید دارید؟
دکتر رسولیزاده: اگر امکان دارد، زمان حرکت به سمت خانه را به پس از غروب آفتاب موکول کنید و مسیری را انتخاب کنید که سایه بیشتری دارد. حتما یک بطری آب خنک همراه داشته باشید و مرتب بهصورت جرعهجرعه بنوشید. همچنین توصیه میشود قبل از خروج از محل کار، با یک پارچه خنک، گردن و مچهای خود را خنک کنید.
اگر کسی دچار گرمازدگی شدید شد، پیش از رسیدن اورژانس چه اقدامات اولیهای باید انجام داد؟
دکتر رسولیزاده: در صورت بروز گرمازدگی شدید، فورا با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید. همزمان اقداماتی را انجام دهید همچون فرد را به مکان خنک و سایه منتقل کنید، لباسهای اضافی و تنگ را از او خارج کنید، بدن را با آب خنک (نه یخ) اسپری یا خیس کنید و از کمپرس سرد روی گردن، زیربغل و کشاله ران استفاده کنید و با پنکه روی او باد بزنید.
همچنین اگر فرد هوشیار است، به او آب خنک بدهید تا جرعهجرعه بنوشد. یا اگر فرد هوشیاری خود را از دست داده، به هیچ عنوان به او چیزی نخورانید یا ننوشانید و او را به حالت بهبودی (به پهلو) بخوابانید.
چه علائمی نشان میدهد که فرد باید فوراً به اورژانس منتقل شود؟
دکتر رسولیزاده: علائمی که نیازمند انتقال فوری به اورژانس است مانند از دست دادن هوشیاری یا گیجی و منگی شدید، دمای بدن بسیار بالا (۴۰ درجه یا بیشتر)، قطع تعریق با وجود گرمای شدید (پوست داغ و خشک)، تشنج، مشکل در تنفس یا تپش قلب شدید و استفراغ مداوم.
در پایان تأکید میکنم که در چنین دمای بسیار بالایی، پیشگیری و اقدام به موقع، کلید اصلی حفظ سلامتی است. لطفا این نکات را جدی گرفته و بهویژه مراقب اعضای آسیبپذیر خانواده خود باشید.
