عواقب روانی تماشای تصاویر بمبارانها / تپش قلب و تعریق از علایم جسمیِ استرس حاد

دکتر محمدرضا شالبافان  با بیان اینکه «تروما» می‌تواند سبب واکنش‌هایی شدید روان‌ شود، اظهار کرد: تروما در زبان فارسی با عنوان «سانحه» ترجمه شده و به شرایطی گفته می‌شود که در حالت عادی زندگی قابل‌تصور نباشد. 

او ادامه داد: مشاهده بمباران در نزدیکی محل زندگی، دیدن صحنه مرگ دیگران، نگرانی جدی درباره وقوع مرگ در هر لحظه و دیدن آسیب‌ جدی دیگران جزو تجربیات عادی روزانه زندگی به حساب نمی‌آید و بسیار متفاوت است. این شرایط با استرس شغلی و خانوادگی متفاوت است.

اختلال استرس حاد چیست؟

عدم درمان و بروز مشکلات

این‌ روان‌پزشک توضیح داد: روان انسان‌ها، متعاقب مواجهه با شرایطی که جزو تجربیات عادی روزانه نیستند، واکنش‌هایی نشان می دهد که به طور معمول در یک ماه پس از سانحه به آن «اختلال استرس حاد» می‌گویند. علائم اختلال استرس حاد به علائم «اختلال استرس پس از سانحه» PTSD شبیه است. علائم اختلال استرس حاد، مستمر و مداوم نشده‌اند و در صورت درمان می‌توان امیدوار بود که به اختلال سانحه پس از حادثه تبدیل نشود. اختلال استرس پس از سانحه، یک ماه پس از بروز سانحه ایجاد می‌شود.

علائم اختلال استرس حاد

شالبافان با بیان اینکه اختلال استرس حاد علائم مختلفی دارد، اظهار کرد: فرد احساس می‌کند که یک سانحه به طور مداوم تکرار می‌شود؛ به طور مثال، با شنیدن هر صدای ساده احساس میکند که صدای انفجار می‌شنود. لحظه انفجار را خواب می‌بیند و از خواب می‌پرند و خواب نامنظمی دارند. 

او با بیان اینکه احتمال بروز علائم جسمی نیز وجود دارد، توضیح داد: تپش قلب و تعریق از علائم جسمانی اختلال استرس حاد به حساب می‌آید. 

علائم جدی اختلال استرس حاد

این روان‌پزشک درباره دیگر علائم اختلال استرس حاد تصریح کرد: این احتمال وجود دارد که افراد نتوانند به زندگی روزمره خود رسیدگی کنند و از هر موردی که سبب یادآوری حادثه می‌شود، اجتناب می‌کنند. به طور مثال، شاید نتوانند از منطقه‌ای که انفجار در آن رخ داده، عبور کنند. 

شالبافان ادامه داد: اگر به موضوع «اجتناب» توجه و رسیدگی نشود به طور جدی می‌تواند سبب مزمن‌شدن شرایط افراد شود. به همین دلیل، به صورت جدی توصیه می‌شود که افراد با حفظ شرایط ایمنی از «اجتناب‌کردن» خودداری کنند. نقش خانواده‌ها در این موضوع بسیار مهم است؛ به طور مثال، اگر یک فرد در یک سانحه رانندگی دچار چنین علائمی می‌شود، توصیه می‌کنیم که به همراه خانواده خود بر خودرو سوار شود و حتی رانندگی کند.

احتمال بالای ابتلای کودکان و نوجوانان به اختلال استرس پس از سانحه

او با بیان اینکه کودکان و نوجوانان می‌بایست در کانون توجه قرار گیرند، تصریح کرد: احتمال بروز «اختلال استرس پس از سانحه» PTSD در کودکان و نوجوانان حدود ۲ برابر بزرگسالان است و به همین دلیل، کودکان و نوجوانان به مراقبت نیاز دارند. در وهله نخست، کودکان و نوجوانان را می‌بایست از سانحه دور نگه‌داریم و با سانحه مواجه نشوند. 

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: اگر کودکان و نوجوانان با سانحه مواجه شدند، شرایط آنها می‌بایست به طور پیوسته بررسی شود و در صورت هرگونه علائمی به روان‌شناس مراجعه کنند. 

اختلال استرس پس از سانحه از عواقب مشاهده صحنه‌ها در رسانه‌ها

بی‌توجهی برخی رسانه‌ها به اصول انتشار تصاویر 

شالبافان درباره مشاهده حوادث و تصاویر در رسانه‌ها توضیح داد: حتی مشاهده صحنه‌های حوادث در رسانه‌ها می‌تواند منجر به اختلال استرس پس از سانحه شود. پیش‌تر، گفته می‌شد که مشاهده یک حادثه از نزدیک می‌تواند سبب بروز اختلال پس از سانحه شود؛ این در حالی است که این روزها می‌گویند این احتمال وجود دارد که افراد با دیدن تصاویر پیکر آسیب‌دیده و تخریب‌های گسترده در رسانه‌ها به سمت اختلال پس از سانحه بروند.

این روان‌پزشک ادامه داد: احتمال ابتلا به اختلال پس از سانحه به دلیل مشاهده تصاویر در رسانه‌ها، موضوعی نگران‌کننده است. برخی رسانه‌ها در شرایط بحرانی چه به صورت عامدانه یا غیرعامدانه از اصول انتشار صحنه‌های آسیب‌زا کوتاه می‌آیند و هر صحنه‌ای را منتشر می‌کنند که منجر به آسیب دیگران می‌شود. این روزها، رسانه‌ها نسبت به انتشار صحنه‌ها اقدام می‌کنند و تصاویر را بدون مات‌کردن یا هرگونه هشداری منتشر میکنند.

درمان اختلال استرس پس از سانحه

او با بیان اینکه اختلال استرس پس از سانحه درمان‌های متعددی دارد، توضیح داد: درمان اول و اصلی این اختلال، غیردارویی و روان‌درمانی است. روان‌درمانی‌های مختلفی وجود دارد که روان‌شناسان ارایه می‌دهند.

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: علاوه بر روان‌درمانی، درمان دارویی برای موارد حاد نیاز است و افراد با مراجعه به روانپزشک می‌توانند نسبت به درمان دارویی اقدام کنند. اگر یک روان‌پزشک در دسترس نباشد، پزشکان عمومی دوره دیده که در مراکز بهداشتی حضور دارند و دستورالعمل‌های لازم را دریافت کرده‌اند، می‌توانند نسبت به درمان اقدام کنند.

شالبافان گفت: انجمن روان‌شناسی ایران و دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، دستورالعمل درمان کوتاه‌مدت اختلال استرس پس از سانحه را در یک کار مشترک منتشر کرده‌ و این دستورالعمل به دانشگاه‌های علوم‌پزشکی ابلاغ کرده‌اند. مراکز سراج نیز این خدمات درمانی را ارائه می‌دهند.