دلیل لعنشدن یهودیان در قرآن و میزان شمول آن
یهودیان در قرآن به دلیل کفر آگاهانه و دشمنی با حق، نه صرفاً یهودی بودن، مورد لعن (دوری از رحمت الهی) قرار گرفتهاند.
پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش: چرا قرآن کریم یهود را مورد لعن خداوند می داند؟ دلیل آن چیست؟ آیا همه یهودیان را شامل میشود؟
پاسخ: آیات متعددی از قرآن بیانکنندۀ لعن برخی از افراد و گروهها از جمله یهودیان است. در این نوشتار به دنبال پاسخ به این پرسش هستیم که دلیل لعنشدن آنان چیست؟
لعن در قرآن
واژۀ «ﻟﻌﻦ» و ﻣﺸﺘﻘﺎت آن درﻣﺠﻤﻮع 41 مرتبه در قرآن به کار رفته است (1). «لعن» در زبان عربی به معنای دورشدن شخص از خیر و عطوفت؛ درنتیجه گرفتاری در خشم و غضب است. لعن الهی یعنی دورشدن شخص از رحمت و لطف خداوند؛ همچنین لعن مردم یعنی درخواست دورشدن شخص از رحمت و لطف الهی و درخواست خشم و غضب برای او (2). بررسی آیات قرآن نشان میدهد خداوند گروههای مختلفی از مردم را لعن کرده است؛ از جمله عناوینی که مورد لعن خدا در قرآن قرار گرفتهاند، میتوان به این افراد اشاره کرد: 1. کافران (بقره: 89)؛ 2. مشرکان (فتح: 6)؛ 3. منافقان (توبه: 68؛ فتح: 6)؛ 4. کتمانکنندگان حق (بقره: 159)؛ 5. قاتلان (نساء: 93)؛ 6. پیمانشکننان (مائده: 13؛ رعد: 25)؛ 7. ستمکاران (اعراف: 44)؛ 8. دروغبندان به خداوند (هود: 18)؛ 9. آزاردهندگان خدا و پیامبر (احزاب: 57). قرآن نهتنها این افراد را لعن کرده است، بلکه از مخاطبان خود نیز میخواهد آنان را لعن کنند (بقره: 159). همانطور که مشخص است، افراد در همۀ این موارد با ارتکاب کارهایی بین خود و رحمت الهی مانع ایجاد کردهاند درنتیجه گرفتار خشم و غضب الهی یا در اصطلاح «ملعون» شدهاند.
یهودیان زمان نزول قرآن
یهودیان مدینه از مدتها پیش از هجرت پیامبر خدا علیه و آله السلام به این شهر، ساکن این شهر و منتظر ظهور پیامبر صلی الله علیه وآله بودند (4)؛ ازاینرو انتظار میرفت یهودیان به پیامبری که منتظرش بودند و بر اثر بشارتهای پیامبران بنیاسرائیل او را همچون پسران خود میشناختند (5)، ایمان بیاورند؛ اما نهتنها ایمان نیاوردند، بلکه حتی حاضر نشدند در کنار حضرت زندگی مسالمتآمیز داشته باشند. آنان بهتدریج پیمانهای خود را نقض و به شایعهپراکنی، خبرچینی و توطئهچینی برای ترور پیامبر صلی الله علیه وآله اقدام کردند؛ حتی در هنگام جنگ، از وطن خود دفاع نکردند که هیچ، دستدردست دشمن از پشت به هموطنان خود خنجر زدند (6).
لعن یهود در قرآن
قرآن در آیات متعددی یهودیان زمان نزول قرآن را لعن کرده است. بررسی این آیات نشان میدهد یهودیان به این دلایل لعن قرار شدهاند:
1. کفر و ایماننیاوردن (بقره: 88)؛
2. کفر و ایماننیاوردن به قرآن با علم به حقانیت آن (بقره: 89)؛
3. کتمان حقیقت و هدایت (بقره: 159)؛
4. نقض و شکستن پیمان (مائده: 13)؛
5. اعتقاد به بستهبودن دست خداوند (مائده: 64)؛
6. عصیان و تجاوز از حدود الهی (مائده: 78)؛
7. بهتانزدن به حضرت مریم علیها السلام (نساء: 156).
همانطور که مشخص است، یهودیان در هیچ آیهای به دلیل یهودیبودن لعن نشدهاند، بلکه آنان با ارتکاب کار نادرست یا اعتقاد به عقیدهای باطل بین خود و رحمت الهی، مانع ایجاد کردهاند؛ درنتیجه لعن و غضب الهی شامل حالشان شده است. مهمترین عامل لعن یهودیان در قرآن، «کفر» آنان است. «کفر» در لغت به معنای ردّکردن، قبولنکردن و توجهنداشتن به چیزی است؛ از آثار آن میتوان به بیزاریجستن، پنهانکردن و پوشاندن اشاره کرد. بر اساس این معنا، هرکه چیزی را که باید بپذیرد و قبول کند، نهتنها نپذیرد و قبول نکند، بلکه بدان بیتوجهی کند، از آن بیزار باشد و سعی در محو و نابودی آن داشته باشد، کافر به شمار میآید (7).
لعن یهودیان از سوی خداوند اختصاصی به قرآن ندارد و حتی مطابق کتاب مقدس خود یهودیان (تَنَخ) نیز خداوند بارها آنان را لعنت کرده است؛ برای نمونه مطابق این کتاب، اگر کسی خدایان غیر را پرستش کند، ملعون است (8) و بنیاسرائیل بارها در تاریخ مرتکب این گناه شدهاند (9).
نتیجه:
آیات متعددی از قرآن نشاندهندۀ لعن یهودیان است؛ اما در هیچکدام از آنها یهودیان به دلیل یهودیبودن لعن نشدهاند، بلکه آنان به لحاظ کفر، نقض عهد، عصیان و تجاوز از حدود الهی، بهتانزدن به حضرت مریم علیها السلام و اعتقاد به بستهبودن دست خدا لعن شدهاند. ازآنجاکه «کفر» مهمترین عامل لعن یهودیان در قرآن است، این لعن فقط یهودیانی را دربر میگیرد که با وجود علم به حقانیت اسلام، نهتنها به آن ایمان نمیآورد، بلکه در مقام دشمنی با آن برآمدند کوشیدند حقیقت را پنهان و نابود کنند.
برای مطالعۀ بیشتر:
مهدی اکبرنژاد و امانالله ناصری کریموند؛ «علل و اسباب لعن در قرآن»؛ حسنا، س 4، ش 14، پاییز 1391 ش، ص 53 ـ 77.
پینوشتها:
1. غلامرضا شهرکی فلاح و الهام زرینکلاه؛ «واکاوی وجوه معنایی واژه لعن در قرآن»؛ مطالعات قرآنی، ش 30، تابستان 1396 ش، ص 131.
2. حسن مصطفوی؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368 ش، ج 10، ص 201.
3. بقره: 159. «... عنی الله تعالی ذکره بقوله: وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ الملائکه و المؤمنین. ذکر من قال ذلک: حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا یزید بن زریع، قال: حدثنا سعید عن قتاده وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ قال: یقول اللاعنون من ملائکه الله و من المؤمنین» (محمد بن جریر طبری؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دارالمعرفه، 1412 ق، ج 2، ص 34).
4. محمد ابنسعد؛ الطبقات الکبری؛ چ 2، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418 ق، ج 1، ص 127.
5. بقره: 146. انعام: 20.
6. ر.ک: مصطفی محسنی؛ «تحلیل رفتار پیامبر اکرم با یهودیان بنیقریظه در مدینه»؛ مبلغان، ش 281، 1401 ش، ص 28 ـ 36.
7. حسن مصطفوی؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ ج 10، ص 80.
8. «و اما لعنت، اگر اوامر یهُوَه خدای خود را اطاعت ننموده، از طریقی که من امروز به شما امر میفرمایم برگردید، و خدایان غیر را که نشناختهاید، پیروی نمایید» (تثنیه 11: 28).
9. «و رفته، خدایان غیر را عبادت نموده، به آنها سجده کردند، خدایانی را که نشناخته بودند و قسمت ایشان نساخته بود» (تثنیه 29: 26). «به سبب شرارتی که کردند و خشم مرا به هیجان آوردند از اینکه رفته، بخور سوزانیدند و خدایان غیر را که نه ایشان و نه شما و نه پدران شما آنها را شناخته بودید عبادت نمودند» (ارمیا 44: 3).
