بحران آب تهران جدی‌تر از تصور

کشف توازن و تعادل عرضه و تقاضای منابع آب، تعیین کننده میزان کمبود آب در مواقع بحرانی پیش رو است؛ به گفته کارشناسان، آستانه خطر جایی است که از همه ظرفیتها برای بهینه سازی شبکه استفاده شده باشد و حتی انتقال آب‌های ممکن و پرهزینه نیز انجام گرفته باشد و تا آن هنگام همچنان بارگذاری جمعیتی در تهران افزایش یافته باشد. در همان حال، منابع آب زیرزمینی که بخش قابل توجهی از این آب را تامین می کنند، با تخلیه ناگهانی و پایان پذیری دائمی همراه شوند و آنگاه کابوس دائمی فرا می‌رسد.  

طبق اظهارات سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران- ، در پنج سال گذشته تهران خشکسالی پیوسته را تجربه کرده است و کم‌بارشی‌های این سال‌ها شرایط سختی برای تأمین و آبرسانی در تهران رقم زد، اما مجموعه آبفای استان تهران در سه رویکرد یعنی مدیریت تأمین، توزیع و مصرف، تمامی اقدامات فنی و مدیریتی را در دستورکار قرار داد. 

پایتخت با افزایش جمعیت، ساخت‌وساز و توسعه شهری با ناترازی شدید بین منابع و مصارف روبه‌روست. سال گذشته با وجود سختی خشکسالی‌های پی‌درپی، با پیگیری‌های ویژه رئیس‌جمهوری و وزیر نیرو، پروژه انتقال آب از طالقان به تهران به سرعت اجرا و بخشی از نگرانی‌های ناشی از کمبود آب برطرف شد.

اما پایتخت برای برخورداری از یک شرایط پایدار آبرسانی، سالانه به ۲۸۰ میلی‌متر بارندگی نیاز دارد که در پنج سال گذشته، میانگین بارش‌های سالانه به کمتر از این میزان رسیده و حتی در سال آبی گذشته مجموع بارش‌ها به ۱۶۰ میلی‌متر کاهش یافته است. 

سال آبی جاری نیز با کاهش قابل توجه بارندگی‌ها در پاییز آغاز شد و اگرچه بارندگی‌های مناسب اواخر زمستان و ابتدای بهار امسال بارقه امید را رقم زد، اما فقر بارندگی‌های پنج سال گذشته را جبران نکرد که ناگزیر این کمبود باید از طریق مدیریت مصرف برطرف ‌شود. 

در این راستا یک کارشناس مدیریت منابع آب با بیان اینکه در آن هنگام و در میان مدت (پنج ساله) یا بلندمدت (۱۰ ساله)، توازن جمعیت و سگونتگاه‌ها و انشعاب آب و حجم آب قابل تامین چنان از بین رفته است،  گفته بود که آبرسانی به دست کم ۳۰ یا حتی ۵۰ درصد جمعیت تهران کاملا غیرممکن خواهد شد و یکایک اجزای این واکاوی و پیش بینی، نیازمند دسترسی به داده‌های دقیق و پایش پیاپی منابع و مصارف آب شهری تهران است.  

به گفته مختاری، در اینجا، یادآوری چند نکته ضروری است؛ اول اینکه تمرکز بر کم آبی تهران به معنای فراموشی کم آبی کرج، مشهد، تهران و اصفهان نیست. کرج به واسطه همسایگی تهران و منابع آب مشترک سد کرج و مشهد به سبب الگوبرداری خطرناک از توسعه شهرنشینی تهران و اصفهان نیز سکاندار کم آبی کشور به سبب بارگذاری های صنایع بزرگ آب بر و توسعه خطرناک آن است.  

وی افزود: دوم اینکه، فلسفه هشدارها به احتمال فراهم شدن زمینه توسعه اقدام های خطرناک محیط زیستی همانند شیرین سازی و انتقال آب از دریا به کلانشهرها و یا بسترسازی برای ساخت سدهای اضافی دیگر نیست، بلکه مشخصا هدف از هشدارها، جلوگیری از بارگذاری های اضافی، توقف تراکم فروشی و همانند آن است.  

این کارشناس با بیان اینکه مادامی که شهرسازی ضابطه مند نداشته باشیم و به طور سلیقه ای و حسب نیاز شهرداری به اعتبارات، مجوزهای بی پایان و بی ضابطه ساخت و ساز و شهرک سازی داده شود، هیچ راهکار درستی از جمله کاهش مصرف توسط شهروندان، انتقال آب از دریا و حوضه های آبریز اطراف، کاهش هدررفت شبکه و همانند آن، موثر نخواهد بود، گفت: حل بنیادین و وزن دار مسئله، کاهش بارگذاری هاست. این کاهش شامل توقف کامل تراکم فروشی در شهر تهران دست کم برای چهار دهه آینده، توقف هرگونه شهرک سازی در حومه تهران، قطع انشعاب دومی ها دست کم برای دو دهه، قطع کامل آب استخرهای بزرگ خانگی و همراه با اجرای راهکارهای دیگر مدیریت مصرف آب شهری است.  

مختاری با بیان اینکه سوم، تقاضاهای آب ساختمانی و هدررفت شبکه، آب به حساب نیامده و برداشت مشترک از مخازن سدهای کرج، طالقان و ماملو و همینطور گاهی پیش بینی حجم آبدهی چاه‌های آب، به شدت دسترسی به داده های روزانه یا حتی هفتگی از حجم آب قابل تامین پایدار را برای شرکت آب و فاضلاب دشوار می کند، گفت: با این حال، از فرایند و روند کلی  می توان به کم آبی ها باور داشت ولی برای یک تحلیل نقطه ای و روزانه و یا حتی هفتگی و ماهانه، حتما کاستی آمار دقیق داریم.  

اما در این میان مصارف آب کنتورهای شهری و یا حجم باقی مانده سدها به نسبت سایر آمار منابع و مصارف آب، آسان تر، در دسترس تر و قابل استنادتر است. ولی انبوهی داده آماری دیگر نیاز است که تهیه و به روزرسانی آن دشوار و حتی ناممکن است. برای نمونه ۳۶ هزار مشترک غیرمجاز در تهران عدد بالایی است. برخورد با متخلفان، فرایندی حقوقی و قضایی است و شامل زمان می‌شود و لازم است با هرگونه حل و فصل حقوقی و عملیاتی مشترکان غیرمجاز، داده های آن به شبکه پایش آماری افزوده شود.  

همچنین پایش شبکه نیاز به امکانات فنی و تخصصی و زیرساخت های فراتر از مدیریت های پایش و تجهیزات موجود، لازم دارد. واقعیت این است که بسیاری از شهرهای کشور به سبب مجوزهای ساختمانی عملا به کارگاه ساختمانی شباهت پیدا کرده است و این وضعیت، به یک شبکه پایش مستمر مصارف آب نیز نیاز دارد.

شواهد نشان می‌دهد مسوولان امیدوارند با همکاری مردم و استمرار مدیریت مصرف، تهران تابستان امسال را بدون تنش آبی، با فشار پایدار و کیفیت مطلوب شبکه با موفقیت سپری کند.